15.04.2014 14:34

iLur Բլոգ. Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի սեւ օրագրութիւնը

iLur Բլոգ. Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի սեւ օրագրութիւնը

Սագօ Արեան

( Յիշելով 13 Ապրիլ 1975)

13 Ապրիլ 1975-ը կը համարուի Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի http://en.wikipedia.org/wiki/Lebanese_Civil_War սկիզբը:Այդ օրը Լիբանանեան Քրիստոնեայ «Փաղանգաւոր» http://en.wikipedia.org/wiki/Kataeb_Party կուսակցութեան զինեալներ հակազդելով Պաղեստինեան ջոկատի մը կողմէ իրենց երկու կուսակիցներու սպաննութեան,«Այն Ալ Րըմանէ» http://en.wikipedia.org/wiki/Bus_Massacre շրջանին մէջ կրակ բացին Պաղեստինցի զինեալներ փոխադրող Autobus-ի մը վրայ եւ սպաննեցին 27 զինեալներ: Պատերազմի սկզբանակէտ համարուող այդ թուականը խորքին մէջ խորհրդրանշական էր, որովհետեւ մինչեւ այդ դէպքը Քրիստոնեայ Լիբանանցիներուն եւ գրաւեալ Պաղեստինէն Լիբանան հաստատուած նոյն Պաղեստինցիներուն http://en.wikipedia.org/wiki/Palestinians միջեւ տեղի ունեցած էին բախումներ: Պաղեստինցի գաղթականները իրենց նեցուկը կը յայտնէին երկրի Իսլամական հատուածներուն՝ գրգռելով զանոնք, որ տարիներէ ի վեր առկայ Քրիստոնեայ իշխանակարգը անարդար էր, եւ պէտքը կար նորէն ձեւաւորել երկրի ընդհանուր քաղաքական իշխանութիւնները՝ յատկապէս ընկերային արդարութիւն հաստատելու համար: Պաղեստինցիները, ըլլալով Սիւննի, տարածուած էին Լիբանանեան հարաւին եւ Պէյրութի արեւմտեան շրջաններուն մէջ: Տարիներու ընթացքին Արաբական նեցուկ ստանալով (զինամթերք եւ դրամ)՝ նոյն Պաղեստինցիները յաջողած էին զինեալ միլիցներ կազմել եւ Իսրայէլի դէմ զինեալ գործողութիւններ կատարելու պատրուակը դրօշակի վերածելով՝ յաջողած էին «Պետութեան մէջ պետութիւն» հիմնել:Խորքին մէջ այս քայլին մէջ կար նաեւ Արաբական այն կարծիքը, ըստ որուն՝ Լիբանանը պիտի դառնար Պաղեստինցիներուն համար փոխընտրանք հայրենիք մը: Լիբանանեան պատերազմի բռնկումին հիմնական պատճառներէն էր նաեւ 1943 թուականին հիմնուած հանրապետութեան իշխանկարգը, եւ Քրիստոնեայ մեծ իրաւասութիւններով նախագահի մը առկայութիւնը հաշտ աչքով չէր դիտուէր երկրի Իսլամներուն կողմէ :Լիբանանցի քաղաքական գործիչ Նատիմ Ապտըլ Սամատ, խօսելով Լիբանանեան պատերազմին բռնկման իրական պատճառներուն մասին, կ'ըսէ. «Պաղեստինեան ազդակը հիմնական ազդակ մը չէր պատերազմի սկիզբին, այլ միայն օժանդակող հանգամանք մը»:Անոր կարծիքով՝ պատերազմի հիմնական պատճառը ներքին անհանդուրժողականութիւնն էր եւ համայնքներուն միջեւ սրած ատելութիւնը:

Լիբանանեան պատերազմի ամենածանր տարիներուն (1975-1990) զոհուեցան 144.000 http://www.war-memorial.net/Lebanese-Civil-War--3.187 քաղաքացիներ: Հազարաւորներ վիրաւորուելով անդամալուծուեցան:

Չմոռնամ նաեւ յիշատակել այն մեծաթիւ առեւանգեալները, որոնցմէ շատերուն ճակատագիրը առ այսօր կը մնայ անյայտ:

Գրանցուեցան միջին արեւելքի արդի պատմութեան ամէնէն սարսափազդու տեսարանները, եւ տեղի ունեցան հաւաքական սպանդներ:Անոնցմէ պէտք է յիշել Սաֆրայի, Ըհտէնի, «Քարանթինայի», http://en.wikipedia.org/wiki/Karantina_Massacre «Սապրա-Շաթիլա»-ի http://en.wikipedia.org/wiki/Sabra_and_Shatila_massacre սպանդները, ինչպէս «Սեւ Շաբաթ»ը, http://en.wikipedia.org/wiki/Black_Saturday_(Lebanon) «Սեւ Սեմտեմբեր»ը եւ «Թալ ալ զահթար»ի սպանդները:

Պատերազմը ձեւափոխուեցաւ, ու եղան հանգրուաններ, որ նոյն ճակատէն կրակող եւ նոյն թիրախը ունեցող խմբաւորումներ իրար դէմ զէնք վերցուցին:

Հերթաբար իրար դէմ կռուեցան ե՛ւ Քրիստոնեայ ե՛ւ Իսլամ հատուածներ: Պատերազմի թէժանալուն մէջ մեծ դեր ունեցան Իսրայէլն ու Սուրիան:Մինչ Իսրայէլ բացայայտ կերպով ներխուժումներ կը կատարէր, անդին Սուրիա հաշտարարի իր կեղծ դերակատարութեամբ, «բաժնէ, որ տիրես» քաղաքականութեամբ պատճառ կը դառնար եւ կը հրահրէր, որ տարբեր շրջաններու մէջ Էթնիք զտումներ իրականցուին(յատկապէս Թրիփոլի http://en.wikipedia.org/wiki/Tripoli,_Lebanon): Իսրայէլեան զօրքերը, որ բաւական երկար ժամանակ գրաւուած պահեցին Լիբանանեան հարաւային շրջաններու կարեւոր մէկ մասը, 2000 թուականին վերջնականապէս հեռացան Լիբանանէն:

Այսօրուան դրութեամբ ՄԱԿ-ի թիւ 1701 որոշումով հաստատուած «Կապոյտ գիծ»ին http://en.wikipedia.org/wiki/Blue_Line_(Lebanon) շնորհիւ Իսրայէլ-Լիբանան սահմանը ունի կայուն վիճակ մը, սակայն Իսրայէլ ցարդ գրաւման տակ կը պահէ «Մազարէհ Շըպհա» շրջանը: Սուրիական կողմէ Սուրիոյ նախկին նախագահ Հաֆէզ Ասատ http://en.wikipedia.org/wiki/Hafez_Asad, որ Քրիստոնեաներու փափաքներուն ընդառաջելով՝ իր ուժերը Արաբական ընդհանուր պարունակով մը Լիբանան ուղղարկեց, մեծ սխալներ թոյլ տուաւ ու պատճառ դարձաւ, որ Լիբանանեան լայն շրջաններ պահանջեն այդ ուժերուն հեռացումը(գործուած այդ սխալներուն մասին խօսած է նոյնինքն Պաշշար Ասատ http://en.wikipedia.org/wiki/Bashar_al-Assad): Սուրիական ուժերուն Լիբանանէն հեռացումը տեղի ունեցաւ Լիբանանի շինարար վարչապետ Ռաֆիք Հարիրիի http://en.wikipedia.org/wiki/Rafic_Hariri սպաննութիւնէն անմիջապէս ետք՝ 2005 թուականի Ապրիլին:

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի վերջին փուլը կը համարուին1988 ծայր առած զինուորական գործողութիւնները, երբ Լիբանանեան բանակի այդ օրերու հրամանատար Զօր. Միշէլ Աուն http://en.wikipedia.org/wiki/Michel_Aoun Սուրիական ուժերուն դէմ յայտարարեց «Ազատագրումի պատերազմ»ը: Այդ հանգրուանին էր նաեւ, որ Աուն նախագահ Ժըմայէլէն http://en.wikipedia.org/wiki/Amin_Gemayel ,ստանձնելով երկրի ժամանակաւոր կառավարութեան ղեկը, փորձեց տիրապետել Քրիստոնէական շրջաններուն՝ այս անգամ ծանր մարտեր մղելով «Լիբանանեան ուժեր» http://en.wikipedia.org/wiki/Lebanese_Forces միլիցին դէմ:

Քրիստոնէական շրջանները ծանր կորուստներ կրեցին, եւ պատերազմի այս փուլը աւարտեցաւ Սուրիական զինուորական միջամտութեամբ, որուն կանաչ լոյսը տրուեցաւ Սէուտական Արաբիոյ, ԱՄՆ-ի եւ շրջանային այլ ուժերու ամբողջական հովանիով իրականացուած Թաէֆեան http://en.wikipedia.org/wiki/Taef_Agreement վեհաժողովին: Աուն բռնեց աքսորի ճամբան:Նախ ապաստանեցաւ Ֆրանսական դեսպանատուն, ապա հեռացաւ ու 15 տարի ապրեցաւ Փարիզի մէջ:

Քրիստոնեայ միւս առաջնորդը՝ Սամիր Ժաաժա http://en.wikipedia.org/wiki/Samir_Geagea («Լիբանանեան ուժեր»), տարբեր մեղադրանքներով 11 տարիներ բանտարկուած մնաց երկրի պաշտպանութեան նախարարութեան նկուղներուն մէջ:

Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի հանգրուանը կը պատկանի պատմութեան: Այնուամենայնիւ, այդ պատերազմին տոն տուող մի քանի երեւելի պատճառներ չեն վերացած: Համայնքային դրուածքով ղեկավարուող Լիբանանին համար այսօր մեծագոյն պատուհաս եւ մնայուն վտանգ կը համարուի անօրինական եւ ապօրինի զէնքը: Պաղեստինեան Միլիցներ ցայսօր կը շարունակեն տիրապետել այդ զէնքին, որ պետութեան ու պետականութեան գաղափարին գլխաւոր սպառնալիքը կը հանդիսանայ: Գաղթակայաններուն վերացումը կը կարօտի միջազային որոշումի եւ նեցուկի:Պաղեստինեան զէնքէն բացի լուրջ վտանգ է նաեւ Իրանի կամակատարի դերը ստանձնած «Հըզպալլա»ն, http://en.wikipedia.org/wiki/Hezbollah որուն Սուրիական պատերազմին մասնակցութիւնը ծանր քննադատութեան թիրախ է Լիբանանեան տարբեր շերտերուն կողմէ: «Հըզպալլա» եթէ պայքարեցաւ Իսրայէլեան ներխուժումին դէմ եւ ձեւով մը «ազատագրեց» Լիբանանեան հարաւը, աւելի ուշ փոխեց իր դիրքերը եւ իր հրացանը դէպի ներս ուղղելով՝ կորսնցուց Արաբական աշխարհի կարեւոր նեցուկը:

Այսօր թէկուզեւ միջազգային որոշում մը կայ (գէթ մինչեւ հիմա) հեռու պահելու Լիբանանը պատերազմական իրավիճակներէ, բայց եւ այնպէս դէպքերուն իրատես ձեւով հետեւողի մը համար յստակօրէն երեւելի է, թէ Լիբանան լարուած եւ պայթելու պատրաստ վառօդի տակառ մըն է:

Դիրքերը եւ դերակատարները կը փոխուին, բայց պատերազմի վտանգը միշտ առկայ է: Սուրիացի մէկ միլիոնի հասնող գաղթականները (մեծամասնութեամբ Սիւննի) եւ միւս կողմէ Շիիթ համայնքի «Հըզպալլա»ն կրնան այդ պատերազմի նոր կողմերը ըլլալ մանաւանդ, որ երկրին մէջ ամէն օր սրող ատելութիւնը կը խօսի Սիւնի-Շիիթ հակամարտութեան մը մեծ հաւանականութեան մասին:

Երեւելի է նաեւ, որ Քրիստոնեաները այսօր գետնի վրայ հիմնական խաղացողներ չեն (զինուորական առումով) ու անոնց մեծագոյն յոյսն ու ապահովութեան ապաւէնը կը մնայ Լիբանանեան բանակը, որուն դէմ ամէն օր սադրանքներ եւ դաւեր կը նիւթուին:

Այս բոլորէն անդին կարեւոր է ընդգծելի կերպով դրուատել Լիբանանեան պատերազմի ամբողջ տեւողութեան Հայկական համայնքին որդեգրած «Դրական չէզոքութեան» http://www.aztagdaily.com/archives/51013 կեցուածքը, որուն շնորհիւ Լիբանանահայ գաղութը նուազագոյն զոհերով դուրս եկաւ պատերազմէն եւ յաջողեցաւ բոլոր կողմերուն յարգանքին եւ պատկառանքին արժանանալ:

Յուսալի է, որ հայութեան որդեգրած այդ խելամիտ քաղաքականութիւնը կը շարունակուի այսօր եւս, մանաւանդ, որ շատ մը կողմեր Հայութիւնը Սուրիոյ պատերազմի որոգոյթին մէջ նետելու փորձեր կը կատարեն:

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին հիմքը նախ եւ առաջ միջազգային գերպետութիւններու «օրհնութեամբ» տեղի ունեցաւ: Կը մնայ յուսալ, որ Լիբանանցիները քաղած ըլլան այդ պատերազմի դասերը եւ ամէն գնով երկիրը հեռու պահեն պատերազմի վտանգներէն: Պատերազմը ոչ մէկ դրական երես ունի:

Այդ կը վկայեն Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին սեւ էջերը:

Չմոռնանք: