25.04.2014 16:00

«Հարցազրույց Հայաստանի հետ». Արա Հովսեփյան. Կեղծիքի չափն ու ազատության սահմանը. արվեստ և քաղաքականություն

«Հարցազրույց Հայաստանի հետ». Արա Հովսեփյան. Կեղծիքի չափն ու ազատության սահմանը. արվեստ և քաղաքականություն

Զուտ արվեստի, կոնցեպտուալ քաղաքականության, կեղծիքի, խոսքի և ձևակերպման ուժի, սպառողականության, նորարարության, հեղափոխության, ավանգարդի, պոստմոդեռնիզմի ավարտի, ուկրաինական դեպքերի, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի մասին՝ կոնցեպտուալիստ արվեստագետ, Հակոբ Կոջոյանի անվան նկարչական կրթահամալիրի մեթոդիստ Արա Հովսեփյանի հետ զրուցեց Ռիմա Գրիգորյանը

Հատված 1. Մեր տարածքում դեռ Սարյան ու Քոչար չեն ընկալում

Պարո՛ն Հովսեփյան, Դուք «Երրորդ հարկ»-ի հիմնադիրներից եք: Կպատմե՞ք դրա մասին:

«Երրորդ հարկը» պոռթկում էր. «երկաթյա վարագույր» հասկացության պայմաններում տարբեր մարդկանց մեջ կուտակումներ կային: «Երրորդ հարկը»  էն մարդկանց պոռթկումն էր, որոնք հասկանում էին, որ արվեստում պրոցեսներ են տեղի ունենում, իսկ իրենք դրանցից կցկտուր տեղեկություններ ունեն: «Երրորդ հարկի» սկզբունքը շատ հետաքրքիր էր. սովորաբար խմբերը միավորվում են որոշակի հստակ գաղափարների շուրջ: Կոնցեպտուալ մտածողությամբ հեղինակները, pop art քարոզող նկարիչները կարող են խումբ ստեղծել, իսկ էստեղ հավաքվեցին մարդիկ, որոնք ուղղակի ուզում էին արվեստում լինել և այդ դաշտը ստեղծել: Այդ էր պատճառը, որ «Երրորդ հարկը» բազմատարր էր, բայց շատ առաջադեմ ու հետաքրքիր: Ցավոք, էդ պրոցեսը  չդարձավ հանրության սեփականությունը, այլ մնաց որպես մի երևույթ, որ տեղի է ունեցել իրենց կողքին, բայց իրենց չի վերաբերում: Բնականաբար, «Երրորդ հարկն» ունեցավ շարունակություն: Մեզնից հետո եկան երիտասարդներ, որ սկսեցին հակադրվել մեզ, վերանայել մեր արածը, ու դա շատ հետաքրքիր էր: Տեղի ունեցավ տեսակավորում: Ավելի մոտ գաղափարներով հեղինակները հավաքվեցին և սկսեցին ավելի փոքր նախագծեր անել, որոնք էլի հետաքրքիր էին: Էդ շրջանում շատ հետաքրքիր էր. նույնիսկ երբ լույս չկար, մենք video art-ի հետ կապված ցուցահանդես ենք արել, այսինքն՝ մի արվեստի ցուցահանդես, որ լույսի հետ էր կապված, ու լույս չկար, բայց հաջողացրինք անել:  

«Երրորդ հարկի» մանիֆեստներից մեկում խոսում եք և՛ հավերժ նույնության, պարտության մասին, և՛, միաժամանակ, հոգու հեղափոխական լինելու մասին: Ի՞նչն էր այս մանիֆեստների հիմքը:

Սրանք մաքուր հեղափոխական մանիֆեստներ են: Ռոք երաժշտություն էինք սիրում, ու էդ գաղափարները նաև էդտեղից էին գալիս: Ավելի հետաքրքիր էր Փարիզ տարած մանիֆեստը, որում թվարկված էր արվեստների մի ամբողջ ցանկ՝ մեռած արվեստ, ինքնասպան արվեստ և այլն: Ամբողջ իդեայի հիմքում ազատությունն էր՝ հեղինակի, մարդու, և դրա համար անհրաժեշտ էր ընդհուպ մինչև այդ կարգի ամենաթողություն՝ մինչև ինքնասպանություն՝ զուտ գաղափարային իմաստով, իհարկե: Հինը վերանայելու խոշոր ցանկություն կար, ու մենք հասկանում էինք, որ նոր տեղեր կան, և դրանք մեր ուզած տեղերն են:

Դուք Հայաստանում կոնցեպտուալ արվեստի հիմնադիրներից եք: Ի՞նչ է կոնցեպտուալ արվեստը: Հայաստանում կոնցեպտուալ արվեստն ի՞նչ առանձնահատկություններ և ի՞նչ դրսևորումներ ունեցավ:

Կոնցեպտուլ արվեստը արվեստն է՝ իբրև մերկ գաղափար: Էն բոլոր խմորումները, որ տեղի ունեցան «Երրորդ հարկից» հետո և դեռևս դրանից առաջ, բնականաբար՝ պիտի տանեին մի տեղ, որտեղ առաջադեմ ու ակտուալ տենդենցներից մեկը կարող էր զարգանալ: Դա կոնցեպտուալ արվեստն էր, և այնպես ստացվեց, որ դրա ներկայացուցիչներից մեկը ես եմ: Կոնցեպտուալ արվեստը բավական հետաքրքիր դրսևորումներ ունեցավ: Սկզբում ավանգարդը՝ որպես բունտ, որպես աբստրակտ մտածողության տեսակ, դրսևորվում էր Սովետական Միության ժամանակ, հետագայում հայտնվեց նոր ֆիգուրատիվ արվեստը, որի ձևակերպումը տվեց Նազարեթ Կարոյանը՝ կոչելով այն համաստեղծական արվեստ: Սա չմտավ պատմություն, բայց ինձ թվում է՝ մի օր տեղ կգտնի, որովհետև պոստմոդեռնիստական պատկերամտածողության և պատկերամարտության միաժամանակյա դրսևորման մեջ բավականին հետաքրքիր մոտեցում է: Դա այն ժամանակ էր, երբ Իտալիայում կար տրանսավանգարդիստների մի ամբողջ խումբ: Բնականաբար, էդ ամեն ինչից հետո եկավ մի փուլ, որում զուտ տեքստը, բառային պատկերը, բառի ձևով ձևավորված պատկերը և հենց բառը՝ որպես գաղափարային դրսևորում, դարձան շատ հստակ ու կոնկրետ: Բառը ընկած է կոնցեպտուալ ձևամտածողության հիմքում: 


Ոմանք
մերժում են կոնցեպտուալ արվեստը՝ համարելով այն հակագեղագիտական: Ինչո՞վ եք պայմանավորում դա:

Այդ մարդիկ կարող են մեզնից ազատ լինել և չընդունել՝ ոչ մի խնդիր չկա, բայց կոնցեպտուալ արվեստը մտածողության մի տեսակ է, որ աշխարհում իր տեղն ունի շատ վաղուց. համարվում է կլասիկ մտածողության տեսակ ու թանգարաններում վաղուց ցուցադրված է: Չընդունելը երևի ամեն չընդունողի խնդիրն է: Երևույթները կայանում են կոնկրետ կրողների միջոցով, իսկ կընդունենք թե չէ.... Հայաստանում «Սև քառակուսին» մինչև հիմա տվայտանքներ է առաջացնում: Կոնկրետ մեր տարածքում դեռ Սարյան ու Քոչար չի ընկալվում, էլ ինչ խոսք՝ կոնցեպտուալ արվեստի մասին: Էդ պատճառով էլ էս արվեստագետները  իրենց տեղը չգտան ո՛չ հասարակական մտածողության մեջ, ո՛չ մշակութային դարակավորման մեջ: Մի քանի արվեստաբան ունենք, օրինակ՝ Վարդան Ազատյանը, որ փորձում են հայ արվեստի պատմության էդ թվերը անցնել, որպեսզի ժամանակագրական պատկերը հասկանալի լինի:

Ընդհանուր առմամբ՝ մենք էդ խնդիրը ունենք. շատ բաներ ընդունում ենք առանց գաղափարների: Ընդունում ենք ցանկացած կենցաղային մոդել, բայց չենք հասկանում, որ դրան զուգահեռ՝ աշխարհում բազմաթիվ պրոցեսներ են եղել, որոնց արդյունքն է դա: Մենք, կոպիտ ասած, սպառողական հասարակարգի տեսակներից մեկն ենք, որը սիրում է օգտագործել, բայց չգիտի՝ դա որտեղից է, ինչու է այդպես, ու քանի որ գաղափարային մասը չգիտի, մշակութային մասը մնում է դատարկ: Այդ պատճառով է, որ ժամանակակից արվեստի դարակավորում այստեղ այդպես էլ տեղի չի ունենում: 


Հատված 2. Արվեստի համար ջանք է պահանջվում

Դուք դասավանդում եք Կոջոյանի անվան գեղարվեստի դպրոցում: Արդյո՞ք կրթական համակարգը, կրթության ընդհանուր մակարդակը իրենց դերը չունեն արվեստի նման ընկալման մեջ:

Ընդհանուր կրթական համակարգում էդ խնդիրը չի վերանում. նույնիսկ ինստիտուտների և որոշ դպրոցների սեղաններին դրված է 1955 թվականին Մոսկվայից ուղարկած ինչ-որ անհասկանալի ծրագիր, որ համապատասխանում է սոցռեալիզմի սկզբունքներին և բացարձակ հետաքրքիր չէ: Կոջոյան դպրոցը հիմնադրելու պատճառներից մեկն էլ դա եղավ՝ մեր սերնդի դառը փորձը: Երբ Սանոյան Գոհարը դիմեց ինձ, որ մուտք գործեմ Կոջոյան, իմ առաջին պայմանը եղավ այն, որ ես գալու եմ իմ ծրագրով: Նա ասաց, որ դրա համար էլ դիմում է ինձ: Եվ մենք փորձեցինք ու կարծես թե կարողացանք ստեղծել մի համակարգ, որից հետո երեխաները ոչ թե պիտի ինքնակրթությամբ զբաղվեն՝ էդ տասը տարին չգիտեմ ինչով զբաղվելով նատյուրմորտասպանության տարածքներում, այլ փորձեցինք այդ կրթությունը դնել հենց կրթական համակարգի մեջ, ու, փառք Աստծո, դա շատ լավ աշխատում է: Երեխաներ կան, որ դուրս են գալիս շատ պատրաստ,  ու նույնիսկ բուհի կարիք չկա, որովհետև գնում են բուհ, ու սկսվում է դրա հակառակ պրոցեսը. նրանց նորից նստեցնում են նատյուրմորտի՝  սպանելով  ցանկությունը: Իհարկե, ով կարողանում է՝ դիմադրում է, բայց մնացածը մնում են խավարի մեջ:

Փաստորեն՝ հեռանկար չկա՞ այդ երեխաների համար:

Միակ հեռանկարն այն է, որ իրենց ունեցած պաշարի վրա հենվելով՝ փորձում են դիմադրել այդ ամենին ու չկորչել, բայց դա հասարակական չափանիշ ու մտածողություն չի դառնում. դա բացառություն է, որ անհատի դեպքում  է հետաքրքիր: Նույնն է, ինչպես ցանկացած այլ ոլորտում, երբ չեն հասկանում՝ որն է պրոֆեսիոնալիզմը, այսինքն՝ էն տեղը, որտեղ պրոցեսներ են տեղի ունենում, իսկ դա պետք է ընկալել: Մեր կրթական ծրագրի հիմքում այն է ընկած, որ երեխային պետք է բերել հասցնել 21-րդ դար, ոչ թե թողնել 15-րդ դարում, այն էլ անհասկանալի է՝ որտեղ: Արվեստը չի ընդհատվել, այն շարունակվում է, և երեխան պիտի իմանա ողջ պրոցեսը, որպեսզի հասկանա՝ ինքը ինչ է ուզում կամ չի ուզում: Համենայնդեպս՝ դա կրթություն է, իսկ ով որոշի, որ դա իր ճանապարհն է, կլինի իր ճանապարհը, իսկ մնացածի համար կմնա կրթություն:

Արտերկրում թե՛ առանձին, թե՛ տարբեր խմբերով մասնակցել եք բազմաթիվ ցուցահանդեսների, անգամ Վենետիկի բիենալեին: Ձեր աշխատանքները և, առհասարակ՝  հայ արվեստը ի՞նչ արձագանքների են արժանացել:

Երբ մենք առաջին անգամ գնացինք Փարիզ, էդ ամեն ինչը մեզ համար շատ ճանաչելի էր, չնայած մենք չէինք տեսել այդ ամենը. մեզ էդպես էլ ընկալում էին՝ մարդկանց, որ տեսնում են՝ որտեղ է արվեստի պրոցեսը՝ անկախ ժամանակային վրիպումներից: Առանձին շատ հետաքրքիր էին ընկալում, իրենց հետաքրքիր է՝ դու ինչ ես անում, բայց իրենք համակարգային մոտեցման  տեսակ ունեն, օրինակ՝ անընդհատ հարցնում էին՝ դուք ձեզ մոտ որտե՞ղ եք ցուցադրվում: Իրենք կարծում էին, որ մեր գործերով պիտի հեղեղված լինեն մեր թանգարանները, պատկերասրահները: Տպավորությունն էնպիսին էր, որ մի երկրից ենք եկել, որտեղ հորդում է արվեստը, ու, բնականաբար, տեղաբնակները պիտի շատ հիացած լինեին այդ արվեստով: Մենք չգիտեինք՝ ինչ ասել, որովհետև, օրինակ, Գերմանիայիում դոկումենտային կուրատորը՝ Կետրին Դևիդը, երեք անգամ հարցրեց, թե մեզ ով է ներկայացնում: Մենք ասացինք, որ մենք՝ մեզ, ու ինքը չհասկացավ, որ հնարավոր է՝ մեզ ոչ ոք չներկայացնի, ու մեր հետևում հովանցիկ քամի լինի: Քանի որ իրենց ընկալումը համակարգային է, ընդհանուր հայ արվեստ հասկացության ընկալումը իրենց մեջ չկա: Արվեստագետին իրոք պետք է մեջք, որը քո առողջ երկիրը պիտի լինի, այսինքն՝ էն երկիրը, որ առաջինը գիտի քո արժեքը ու հպարտ է, որ քեզնով է ներկայանում, իսկ մենք էսպիսի բան, ցավոք, չունենք:

Միգուցե հենց դրանի՞ց՝ պետության վերաբերմունքի՞ց է հասարակության օտարումը արվեստից:

Մասամբ, բայց շատ կարևոր մասով՝ այո: Ես հիշում եմ հոլանդացիների` մեր զուգահեռ տաղավարը. մեզ նման հեղինակներ էին, բայց իրենց անհրաժեշտ ամեն ինչն ի կատար էր ածվում հանուն արվեստի, իսկ մենք  յոլա էինք գնում՝ տեղավորվելով հնարավորի սահմաններում, որովհետև էդքանն էինք մենակ հասցրել՝ տանել էնտեղ, դնել, ցույց տալ, բայց դա շատ քիչ է, որովհետև միայն ձևի իմաստով արդեն չէր ընկալվում: Մենք ներկայացնում էինք 15 հեղինակի, որոնցից յուրաքանչյուրին տրված էր երեք րոպե՝ մեկը մյուսից հետո, իսկ նրանք ունեին տասը հեղինակ, և նրանցից  յուրաքանչյուրը իր տարածքն ուներ: Հանձնաժողովը ամեն տաղավարում մնում էր հինգ րոպե, այսինքն՝ մեր դեպքում կարող էր տեսնել գործուկես: Լավ է, որ դա կար գոնե, բայց ներկայանալու համար շատ քիչ է:

Ինչ վերաբերում է  հասարակությանը, մենք դեռ շատ երկար ճանապարհ ունենք անցնելու: Սոցիալ-տնտեսական խմորումները նույնիսկ ցույց են տալիս, որ հասարակությունը պատրաստ չէ ընկալելու այն պրոցեսները, որ հօգուտ իրեն են: Ավելի շատ ընկալում է ռեալ, վայրկենական շահը ու փորձում է դրանից կառչել: Հայաստանը հիմա լցված է անհասկանալի ծագման երաժշտությամբ ու սուվենիրային արվեստով. սրա սպառող հասարակությունը չի կարող մյուսի սպառողը լինել: Հասարակությունը պիտի փորձի ընկալել նույնիսկ էն, ինչը չի հասկանում, բայց, մյուս կողմից էլ՝ եթե անգամ արվեստագետները էս մոտեցումը չունեն, ես ի՞նչ պահանջեմ սովորական մարդուց: Ինքը չի հասկանում, չի ընկալում, չի էլ ցանկանում ընկալել: Մեզ մոտ անընդհատ արվեստի կայացման խնդիր կա. արվեստ ասելով՝ նկատի ունեմ էն տեղը, որտեղ մի քիչ ուրիշ ու ոչ հեշտ ընկալելի պրոցեսներ են տեղի ունենում, և դրա ընկալման համար ջանք է պետք, ինչը չկա:

Հատված 3. Արվեստը հենց երկրային է

Ստացվում է, որ արվեստի և իր հասցեատիրոջ՝ հասարակության կապը չի կայանում: Դա, իր հերթին՝ ի՞նչ խնդիրներ է առաջացնում:

Արվեստն առանց ընկալողի չի կարող տեղավորել հասարակակական ընկալման դաշտում: Դրա համար կան հասարակություններ, որ արվեստի կարիք ունեն, և մեզ նման հասարակություններ, որտեղ արվեստագետներ կան, բայց կարծես հասարակությունը արվեստի կարիք չունի: Մենք սովետականացման պրոցեսից դեռ դուրս չենք եկել, դեռ ստի խոշոր իմպերիայի մասն ենք և խնդիր ունենք էդ սուտը հաղթահարելու:

Լինում է, որ լսում են հետո, բայց ցանկալի է, որ տեղում լինի արդյունքը և ոչ թե պատմական արժեք դառնալուց հետո: Էդ առումով հասարակությունը պիտի կենդանի լինի, իսկ մենք էդքան կենդանի չենք, դրա համար էլ ակտուալ չենք: Մենք ինտեգրման խնդիր ունենք ու չենք կարողանում ինտեգրվել: Մենք անընդհատ մտածում ենք՝ մեզ ինչ բնորոշ բան կարող ենք հրամցնել աշխարհին, և որոշում են՝ ծիրանը, բայց ծիրանն էլ մենք չենք ստեղծել: Չգիտեմ՝ ինչով ենք ուզում ներկայանալ կամ արդյո՞ք ուզում ենք: Մենք ուզում ենք ՝ մեզ ապահովեն երջանիկ կյանքով, բայց ով, ոնց ՝ ոչ ոք չգիտի: Պիտի հասկանանք, որ մեզնից է կախված ամեն ինչ: Եթե մենք տեր չենք կանգնելու ոչ մի բանի, ոչ ոք տեր չի կանգնելու: Ցանկացած բան, որ ստեղծվում է, տեր պիտի լինենք դրան, որ դառնա մեր նկարագիրը: Առայժմ մեր արվեստագետները մեր նկարագիրը չեն: Ծիծաղելի բան ասեմ. հարյուրավոր կոլեկցիաներում գործ ունեմ, բայց դրանցից ոչ մեկը Հայաստանում չէ: Դրա համար անընդհատ հարցնում են՝ ձեզ մոտ որտե՞ղ եք ցուցադրվում:

Հիմա էլ ես հարցնեմ՝ ինչո՞ւ չեք ցուցադրվում մեր պատկերասրահներում:

Մի դեպք պատմեմ ընդամենը. «Երրորդ հարկի» բավական հղկված և ուժեղ «+-» ցուցահանդեսի ժամանակ Էլեն Գայֆեճյանը, որ պատկերասրահի ժամանակակից բաժնի վարիչն էր, շատ ոգևորված առաջարկել էր պատկերասրահին, որ ամեն հեղինակից մի գործ վերցնեն, և եթե անգամ չցուցադրեն, պահեն արխիվում՝ որպես էդ շրջանի ամենահետաքրքիր երևույթներ: Ամեն ինչ արեցին, որ ոչինչ չլինի, նույնիսկ մարդիկ, որ գլխի էին ընկնում, որ դա պիտի արվի: Պատկերացրեք՝  ցուցադրվեր. միջավայր կփոխվեր, իսկ մենք շատ դժվար ենք հաղթահարում էդ արգելքները, որոնք պիտի բերեն էդ փոխող քայլին: Թող ըմբոստություն էլ առաջանա՝ ոչինչ չի լինի:

Այժմ ի՞նչ վիճակում է հայաստանյան արվեստը:

Հիմա Հայաստանի արվեստում խոր լռություն է: Ոնց որ ակտիվության ցանկությունն է վերացել, իսկ արվեստը ինքնանպատակ բան չէ, այլ շատ հասարակական և սիմպտոմատիկ բան. և՛ հիվանդություններն է ցույց տալիս, և՛ վերափոխելու ճանապարհը: «Երրորդ հարկի» ժամանակ մեզ սպառնում էին: Հետո սկսվեց մի տենդենց՝ ոնց որ դու չկաս: Սա ավելի սարսափելի է, քան մյուսը, որովհետև էնտեղ կապ կա, իսկ հիմա ոնց որ կապի կարիք չկա: Ամեն հասարակարգ ինքն է որոշում՝ ինչի կարիք ունի՝ դրանով որոշելով իր ստատուսը, թե իրեն ինչքան լուրջ կարելի է վերաբերվել: Մենք պիտի հասկանանք՝ մենք ով ենք. ինչքանով ենք չալաղաջ ուզում, ինչքանով՝ ազատություն:

Դուք ասացիք, որ արվեստը հասարակական է, բայց կան կարծիքներ, որ արվեստը վեր պիտի լինի հասարակությունից, մի քիչ ավելի վեհ ու վերերկրային լինի: Ինչպե՞ս եք վերաբերվում այս մոտեցումներին:

Ես կարծում եմ, որ արվեստը բացարձակ վերերկրային չէ, հե՛նց երկրային է ու նույնիսկ էն աստիճան աղտոտված երկրային կարող է լինել, որ մենք, սովորաբար, փորձում ենք թաքցնել: Արվեստագետը նաև այն մարդն է, ով զբաղված է հասարակության խնդիրները ուսումնասիրելով ու հասկանալով: Ինձ, օրինակ, հետաքրքրեց, որ տրանսպորտի 50 դրամը նման ռեակցիա առաջացրեց, բայց զուգահեռ հարյուր հազարով ավելացավ ուսման վարձերի չափը, ու ոչ մի ռեակցիա չառաջացավ: Մինչև հիմա ուզում եմ հասկանալ՝ ո՞ր սիմպտոմն է, որ էնտեղ մաշկի մոտ է կանգնում, մյուսում՝ չէ, չնայած որ երկուսի դեպքում էլ պիտի մաշկի մոտ լինեին: Պրոբլեմներ կան, որ անընդհատ ուսումնասիրել ու հասկանալ է պետք: Ինձ հետաքրքիր է էս սիմպտոմների դրսևորումը՝ որպես պրոբլեմ հենց արվեստի մեջ: Վերջին շրջանի գործերս նայելով՝ տեսնում եմ, որ հենց արվեստի խնդիրը արվեստի մեջն է ինձ հետաքրքիր՝ խնդրի դրսևորումը արվեստի մեջ ու դրա մասին խոսելու ձևը արվեստում: Ոնց որ անընդհատ ցույց տաս՝ ինչ հիվանդ ես, ինչ հիվանդություններ են ավելացել, ու ինչ է փոխվել դրանից:

Արվեստը կարո՞ղ է նպաստել մտածողության փոփոխությանը:

Սկզբունքորեն՝ նպաստում է. ես կարծում եմ, որ մի հեղինակի մի խոսքն էլ կարող է  մի բան փոխել, եթե դիպուկ է ու հետաքրքիր: Հիշեցի Յոզեֆ Բոյսի պրոյեկտը Բեռլինի պատի հետ կապված: Ինքն առաջարկում էր Բեռլինի պատը 24 սմ-ով բարձրացնել: Վերջում պատը քանդվեց: Այս առումով էլի կարևոր է այն, որ մեզ մոտ հետադարձ կապի խնդիր կա, իսկ էսօրվա արվեստը հետադարձ կապի մեջ է կայանում: Հեղինակներն են էդ պրոբլեմը վերցրել իրենց վրա՝ փորձելով ստեղծել էդ հետադարձ կապը:

Հատված 4. Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ամենակոնցեպտուալ քաղաքական գործիչն է

Հայաստանում ևս տարածվեց «քաղաքականացնենք արվեստը» կոչը: Արվեստն ու քաղաքականությունը ի՞նչ նմանություններ ու տարբերություններ ունեն:

Քաղաքականության հետ կապը արվեստի տենդենցներից մեկն է: Կա քաղաքական արվեստ՝ մի ճյուղ, որտեղ խնդիրները վերցված են քաղաքականությունից, մեթոդները՝ արվեստից, բայց իրենք, մեկ է, արվեստի դաշտում են: Կա նաև քաղաքականության արվեստ,  որտեղ քաղաքական գործիչը, որոշակի մեթոդներ օգտագործելով, փորձում է գաղափարները տեղ հասցնել, բայց այս երկուսը երբեք չեն խառնվելու, որովհետև իմաստ չունի խառնվելը: Դրանցից ամեն մեկը իր կայացման դաշտն ունի: Ընդհանրապես՝ արվեստը ամեն ինչին ամենաարագ արձագանքող տեսակ է. առաջինն է գտնում ասելիքը և էն նոր ձևամտածողության տեսակը, որով կարող է խոսել:

Կա՞ն արդյոք զուգահեռներ քաղաքական գործչի և ստեղծագործողի, քաղաքականության և ստեղծագործության միջև, եթե հաշվի առնենք հատկապես այնոր երկուսից էլ կարծես փոփոխության ակնկալիք կա:

Իհարկե կան: Ասելիքի ու դրսևորման միջոցով, կարծում եմ, տարբերություն չկա՝ լավ արվեստագետ է, տնտեսագետ, թե խոհարար: Ինձ թվում է՝ բոլորի կայացման սկզբունքը նույնն է: Բնականաբար, քաղաքական գործիչն  իր ասածի և արածի համադրության կոնտեքստում պիտի կոնցեպտուալ լինի: Գուցե ինքը ստեղծագործելու տեղ չունի, բայց ֆիքսելու տեղ ունի, որովհետև

Առաջինը՝ որ սուտը վերանա, երկրորդը՝ որ քայլ անես: Բառը, գաղափարը միջավայր է ստեղծում, լուծման ճանապարհներ է գծում, որոնց վերջնական ձևակերպումը քաղաքականության դաշտում շատ ռեալ է:

Ի՞նչ ընդհանրություններ ունեն կոնցեպտուալ արվեստն ու կոնցեպտուալ քաղաքականությունը. ինչքանո՞վ է առկա կոնցեպտուալը քաղաքականության մեջ:

Շատ հստակ ասեմ՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ինձ համար ամենակոնցեպտուալ քաղաքական գործիչն է՝ մարդ, որը գիտի իդեալական աշխատել տեքստի հետ ու տեքստի իրական արժեքը գիտի. դա հենց կոնցեպտուալ մտածողության հիմքերից մեկն է: Բոլորը գալիս են Լևոնին լսելու, որովհետև ամեն բառ հստակ կշռված է, նույնիսկ չասվածը իմաստ ունի: Ես չէի մտածում, որ նման բան կարող է լինել, երբ ձևակերպումն այնքան ուժեղ լինի, որ կարողանա միջավայր փոխել: Էդ իմաստով վերլուծության թե՛ դաշտն է հստակ, թե՛ արդյունքը: Դա ինձ համար կոնցեպտուալ մտածողության գլխավոր տարրն է, երբ կա մտածողություն և ձևակերպում: Էդ ձևակերպումը արվեստագետի համար դառնում է իր գործը, իսկ քաղաքական գործչի համար՝ էն սկզբունքը, որով կարող է ցույց տալ ճանապարհը կամ առաջնորդել. այսինքն՝ ճանապարհը ցույց տալը արդեն գործողություն է, բայց հստակ, շատ կոնկրետ ճանապարհը ցույց տալ, որը կտարբերվի խեղաթյուրումներից, որովհետև կեղծիքը միշտ տեղ ունի ամեն տեղ: Ու երբ կեղծիքի չափը ճշտում ես, անցնում ես նոր էտապի, արդեն արված գործ կա: Էդ իմաստով շատ հետաքրքիր է Բագրատյանի խոսքը. ինքն էլ է շատ կոնցեպտուալ. ոչ մի էմոցիոնալ բան չի ասում: Եթե անգամ էմոցիոնալ բան է ուզում ասել, դա փորձում է գաղափարական դարձնել: Տնտեսության մասին է խոսում՝ վերլուծելով, ցույց տալով, որ էս ճանապարհը էստեղ է տանում, մյուսը՝ էնտեղ. կարող եք ընտրել:

Հասարակության փոփոխության համար ի՞նչ է անհրաժեշտ:

Շատ պարզ հարց կա դրված հասարակության հասունացման դաշտում: Մենք էդպես էլ չենք կարողանում հասկանալ հասարակական շահի ու մասնավոր շահի ռեալ տարբերությունը: Մենք, սովորաբար, մեկը պայմանավորում ենք մյուսով, բայց դա նշանակում է, որ երկուսն էլ տապալվելու են, կամ էլ մեկը ժամանակավոր ստացվելու է, մյուսն ընդհանրապես չի ստացվելու: Պետք է հասկանալ, որ պետական շահ ասածը հենց մասնավոր շահից է բխում, կամ նրանից պիտի բխի նա: Մենք շատ արագ տարանջատում ենք սրանք. սա սպառողի հոգեբանությունն է: Եթե մենք դա հասկանայինք, մենք էսօր արտագաղթ չէինք ունենա: Մենք, ցավոք, էսօր դա չենք հասկանում, ու մենք մեր ձեռքով սարքել ենք մի բան, որին դեմ ենք եղել հարյուր տարի: Դա չհասկանալը ինձ համար ազգային բնույթ ունի. մենք, ցավոք սրտի, դեռ ազգ չենք. կարծում եմ՝ էս ճանապարհին ենք, բայց դեռ ազգ չենք: Ազգ դառնալու համար մենք պիտի հասկանանք, որ պայմանավորվածությունը բոլորի համար մեկն է, ու արդեն անընդհատ չի ստացվի այնպես, որ մեր ձուկը միշտ պոչից ու գլխից միաժամանակ է հոտած:

Իսկ պետության մեջ փոփոխությունների ո՞ր տարբերակն եք հավանական համարում. մշակութայի՞նը, թե՞ քաղաքականը:

Ես կարծում եմ՝ զուգահեռաբար պիտի տեղի ունենան սրանք: Երևի մարդիկ պիտի հայտնվեն, որոնք ինչ-որ հնարավորությամբ կամ անհնարինությունից ելնելով՝ կոդային փոփոխություններ անեն, որ փոխվեն հարաբերությունները: Մեր հասարակական հարաբերություններն են հիվանդագին: Մենք բավական երկար ենք հիվանդ եղել, բայց ինքներս մեզ պիտի բուժենք: Առաջ արտաքին թշնամի էինք ման գալիս, հիմա տեսնում ենք, որ ներսում պիտի փոխվի: Դրսում փոխելուց միայն կեղծիքն է շատանում, իսկ ներսում, մեկ է՝ ոչինչ չի փոխվում, միայն կեղծիքն է բազմապատկվում: Մեզ մոտ պիտի մարդու նկատմամբ գնահատականը փոխվի: Մենք մարդուն նայում ենք որպես վատ իմաստով ու հատկապես՝ քաղաքական իմաստով շահագործման էլեմենտ: Մեկ էլ հույս կա, որ կարող է էնքան դեգրադացվի, որ պայթի՝ չդիմանալուց փոխվի: Ես հուսով եմ, որ բոլորը միաժամանակ կլինի, ու մենք չենք կանգնի արտաքին հեղափոխության առաջ՝ ամեն ինչ կարգավորելով կոդերի փոփոխության միջոցով:

Հատված 5. Ուկրաինական հեղափոխությունը՝ պոստմոդեռնիզմի վերջ

Եղել եք «ա» ամսագրի համախմբագիրներից: Կպատմե՞ք ամսագրի ու համախմբագիրներով աշխատելու սկզբունքի մասին:

Ամսագիրը յոթ գլխավոր խմբագիրների յուրահատուկ էքսպերիմենտն էր, որտեղ աշխատում էր իդեալական օրենք. մի հոգու վետոն լիարժեք էր, այսինքն՝ եթե մի հոգի վետո է դնում, որոշումը չի անցնում: Բավականին հետաքրքիր էքսպերիմենտ էր՝ ամսագրային տարածքը յուրովի օգտագործելու համար, նոր խոսակցության տեղ բացելու համար: Բնույթը երևի ամենակերությունն էր՝ էն իմաստով, որ ամեն համար ուներ իր թեման, նյութերը ընտրվում էին ըստ թեմայի, բայց ոչ պարտադիր արվեստի դաշտից: Դաշտը շատ բաց էր, խնդիրները՝ շատ հստակ:

«ա» ամսագրում տպագրված «Հուշարձաննե՞ր, թե՞ մահարձաններ» հոդվածում, կարևորելով արվեստի և արվեստագետի ինքնավարության խնդիրը՝  գրում եք, որ պետք է կայացնել արվեստ ունենալու կարիքը և ապա նոր դիմել արվեստագետին՝ քաղաքային տարածքը կազմակերպելիս ժամանակի մեջ անվրեպ՝ մտածողությանը արժանի հետքեր ունենալու համար: Ասում էիք, որ հասարակությունը պիտի դառնա պատվիրատու և կատարող, իսկ հուշարձանի ինչ լինելը պետք  է հարցնել արվեստագետին՝ թողնելով նրան արվեստի դաշտում և չսարքելով կատարող: Այժմ որևէ բան փոխվե՞լ է:

Ոչինչ չի փոխվել, ցավոք սրտի: Ավելացել է Գաֆեսճյան կոլեկցիայի մի տարածք, որտեղ ամեն անգամ մտնելիս ես հասկանում եմ, որ շատ օտար է էս քաղաքին: Եթե քանդակի կողքը ոստիկան է կանգնած, ուրեմն արդեն օտար է. ձևամտածողության առումով էլ է օտար: Գուցե մի քառասուն տարի մնա՝ հասկանանք, որ վատ չէ, էսպես էլ կարելի է մտածել, բայց ես ինչքան հասկանում եմ՝ դեռ օտար է: Ես անընդհատ տեսնում եմ՝ ինչ-որ անհասկանալի, թոխմախգյոլային ձևամտածողության, գերեզմանային դիզայնի մտածողության քանդակներ են դնում քաղաքում: Մեզ մոտ ուզում են հատուկ տեսնել որևէ մեկի հուշարձանը: Էդպիսի պրակտիկա աշխարհում վաղուց չկա: Հասկացել են, որ քաղաքում պիտի լինի արվեստի գործ, իսկ արվեստագետն ինքը կորոշի՝ ինչպես լինի, օրինակ, Սարոյանի քանդակը, ոչ թե լինի լավ ուսանողի վատ գործ: Փարիզում Պիկասոյի հրապարակում դրված էր աղբից հավաքած կենտավր: Ես հասկացա, որ էնտեղ խնդիրը այլ կերպ է դրված: Իրենք հեղինակին են հարցնում, թե ինչ լինի քաղաքում, ոչ թե գալիս են ու ասում՝ սա եմ ուզում, սա՝ ձեռքին, դու կարո՞ղ ես հետաքրքիր լուծում տալ. էստեղ հետաքրքիր լուծում չի կարող լինել:

Նույն հոդվածում գրում եք. «Ամեն ազգ արժանի է իր հուշարձաններին, ներառյալ վրիպումները: Վերջիվերջո, քաղաքում պիտի դրվի արվեստի գործ, ոչ թե մահարձան»: Այս առումով՝ ի՞նչ են վկայում այսօրվա հուշարձանները և առհասարակ՝ մեր քաղաքային տարածքը:

Կարևոր է, թե մենք ինչ ենք պատրաստ տեսնել քաղաքում. մենք ուզում ենք տեսնել արվեստի գո՞րծ, թե՞ ... Մեր քաղաքի հուշարձաններին նայելով՝ կարելի է հասկանալ, թե էս հասարակությունը որ դարում է, որտեղ է հայտնվել: Փողոցներում արվեստ չկա. կան անհասկանալի հուշարձաններ: Եթե մենք դեռ հանդուրժում ենք սա ու ամեն անգամ ըմբոստանում ենք, երբ նոր բան են ուզում դնել, ուրեմն ցույց  ենք տալիս, որ սա է մեր պահանջարկը, և ուրիշ ոչինչ չենք ուզում: Ինձ համար արվեստի տեղը ճշտելը շատ պարզ սկզբունք է. չըմբոստանալ այն ամենին, ինչը նոր է, իսկ մեզ մոտ հենց նոր բան է հայտնվում, սկսում են չընդունել դա, իսկ դա հետաքրքիր չէ: Էդ պատճառով է, որ մենք առանձնապես ռոք էլ չունենք: Արվեստի տեսակներ կան, որ չեն կարող տանը զարգանալ:

Այս շրջանում Ձեզ կամ Ձեր արվեստը ինչպե՞ս կբնորոշեք:

Հիմա ես ինձ դասակարգում եմ հետկոնցեպտուալ արվեստագետների շարքում, որոնք հայտնվել են պոստմոդեռնիստական գիտակցության խոշոր անկման էտապում, որից հետո պիտի գտնեն նոր ճանապարհներ, նոր մոտեցումներ, ոչ ուղղակի նորարարական: Ես դեռ լաբորատոր ուսումնասիրությունների վիճակում եմ. չգիտեմ՝ որտեղ պիտի բացվեն էդ ճանապարհները,

Դա համաշխարհային ճգնաժամի ամենաերևացող մասն է, բայց ուրախ եմ, որ ևս մի տարածք որոշեց զրկվել սովետականացումից ու հայտնվել հաստատուն արժեքների դաշտում: