12.05.2020 09:00

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի 75-ամյա հոբելյանի առթիվ

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի 75-ամյա հոբելյանի առթիվ

«Անտարես» հրատարակչությունը  լույս է ընծայել «Գիտնականը և Նախագահը» վերնագիրը կրող գիրքը՝ նվիրված  Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ծննդյան 75-ամյակին (632 էջ)։ Ժողովածուն կազմել և ձևավորել է Ավետիս Ավագյանը, խմբագրել՝ պատմաբան Աշոտ Սարգսյանը։ Գիրքը հասանելի է գրախանութներում:

Ստորև ընթերցողի ուշադրությանն ենք ներկայացնում Աշոտ Սարգսյանի առաջաբանը, ինչպես նաև գրքում ընդգրկված նյութերի՝ ավելի քան 400 հեղինակների ցանկը։




ԱՇՈՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ ԱՌԱՋԱԲԱՆԸ

  

«Ով խառնվում է քաղաքականությանը՝ նա պետք է պատրաստ լինի ե՛ւ օրհնանք, ե՛ւ անեծք լսելու: Ով պատրաստվում է ազգին ծառայել՝ նա ազգից պարգեւներ ակնկալելու կամ նրանից խռովելու իրավունք չունի»: (Լեւոն Տեր-Պետրոսյան, մարտ 1990թ.):

«Մենք Ձեզ զոհաբերում ենք Հայրենիքի պատարագի սեղանի առաջ: Մենք տարակույս չունենք, որ Դուք ավելի ստուգությամբ, քան մենք, Ձեր հոգու աչքերով տեսնում եւ ապրում եք Գողգոթայի Ձեր ճանապարհը, պատրաստ դիմագրավելու ամեն վտանգ, ամեն տառապանք, սրբազան մի պարտականություն կատարելու ազնիվ տեսիլքով» (Վազգեն Ա կաթողիկոս, 11 նոյեմբեր 1991թ.)։

                                                                                            

 

Ընթերցողին հրամցվող սույն ժողովածուն, կազմված գլխավորապես արխիվային փաստաթղթերից եւ մամուլի հրապարակումներից, հրատարակվում է բանասեր, պատմաբան, Հայաստանի Հանրապետության Առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի 75-ամյա հոբելյանի առթիվ։

Փաստաթղթերը ժանրային առումով տարատեսակ են. կարծիքներ ու բնութագրեր, անձնական եւ պաշտոնական նամակներ, գիտական աշխատությունների մասին գրախոսականներ, լրագրային հոդվածներ, տարբեր առիթներով գնահատականներ, շնորհավորանքներ, հեղինակների կողմից նվիրած գրքերի ընծայագրեր, ի պաշտոնե արված հայտարարություններ եւ այլն։

Բազմազան են նաեւ փաստաթղթերի հեղինակները. հանրահայտ գիտնականներ, տարբեր երկրների ղեկավարներ ու բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, դիվանագետներ, քաղաքական գործիչներ, քաղաքագետներ, մտավորականներ, գործարարներ, բարձրաստիճան հոգեւորականներ, ռազմական գործիչներ, գրականության եւ արվեստի տարբեր ասպարեզներում ճանաչված հեղինակություններ, գործընկերներ, լրագրողներ, հարազատներ եւ այլն։

Ինքնանպատակ ու պատահական չէ երկրների ղեկավարների կամ առանցքային դեր խաղացած այլ գործիչների մասին գրքերի հրապարակման տարածված երեւույթը՝ լինի դա ուսումնասիրությունների, գիտական կենսագրությունների, հիշողությունների, նրանց առնչվող համապատասխան փաստաթղթերի համահավաք ժողովածուների թե այլ միջոցով։ Պատմական անհատին հարգանքի տուրք լինելուց զատ, նրա կերպարի ամբողջական եւ բազմակողմանի բացահայտումը կարեւոր միջոց, յուրատեսակ բանալի է՝ տվյալ շրջանի իրադարձությունների խոհանոցը ճանաչելու, պատմաշրջանը ճիշտ հասկանալու, գնահատելու եւ ներկայացնելու համար։ Իսկ դա հատկապես կարեւորություն է ստանում, երբ խոսքը վերաբերում է երկրի ու ժողովրդի կյանքում բախտորոշ, ճակատագրական շրջափուլերի ղեկավար անհատի։

Պատմական հիմնական իրադարձություններն ու դեպքերը, այսպես թե այնպես, առաջին դեմքի կողմից կայացված քաղաքական որոշումների արդյունք են ու հետեւանքը։ Ըստ այսմ՝ նախ կարեւոր է, անշուշտ, թե ինչ որոշումներ են կայացվել։ Պատմության ընթացքը պայմանավորած այդ որոշումների մի մասը գրավոր արձանագրվում է պաշտոնական փաստաթղթերի տեսքով։ Գրավոր չարձանագրվածները կարելի է մակածել, դուրս բերել արդեն կատարված իրադարձությունների քննությամբ։ Սակայն նույնքան, գուցեեւ շատ ավելի կարեւոր է նաեւ այն հարցը, թե ինչպե՞ս, ի՞նչ մթնոլորտում, ինչպիսի՞ խոհանոցում, ի՞նչ կերպ են կայացվել այդ որոշումները՝ որոշումներ, որոնք եւ պայմանավորել են պատմության ընթացքը, նրա քաղաքական արդյունքները։ Քաղաքական որոշումների թե՛ որակը, եւ թե՛ ինչպիսի պայմաններում կայացված լինելու հանգամանքը, բնականաբար, անմիջական կապ ունեն ղեկավար անհատի անձնական հատկանիշների, ունակությունների, իմացությունների լայնության եւ խորության, աշխատաոճի, ընդհուպ բնավորության գծերի հետ։ Դրանք նույնպիսի կապ ունեն նույն ղեկավարի՝ քաղաքական թիմում եւ ընդհանրապես քաղաքական դաշտում, հասարակական տարբեր շերտերում ունեցած ընկալման եւ համարումի, նաեւ միջազգային ասպարեզում ունեցած հեղինակության ու կշռի հետ։

Սույն ժողովածուն պարզապես «հում նյութերի» մատուցմամբ ներկայացնելով հայ քաղաքական կյանքում վերջին շուրջ երեք տասնամյակի կենտրոնական դեմքի եւ գլխավոր դերակատարի, միջազգային ասպարեզում լայն ճանաչման արժանացած քաղաքական ու պետական գործչի, ակադեմիական շրջանակներում հայտնի գիտնականի կերպարը, արդյունավետ միջոց է դառնում ճանաչելու կամ պատկերացնելու որոշումների ընդունման միջավայրն ու խոհանոցը պայմանավորած իրողություններն ու հանգամանքները՝ կարեւոր մի հիմք ժամանակի պատմության ընկալման եւ անաչառ ներկայացման համար։

Մինչեւ ժողովածուի նյութերի՝ ըստ խմբավորումների ներկայացումը անհրաժեշտ է կատարել մի քանի արձանագրումներ։

Ա) Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն առաջին հերթին գիտնական է՝ միջազգային ճանաչման արժանացած բանասեր եւ պատմաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1987թ.), Հայաստանի գրողների միության (1988թ.), Ֆրանսիական Ասիական ընկերության (1989թ.), Վենետիկի Մխիթարյան ակադեմիայի (1991թ.) անդամ, Լա Վեռնի (1990թ.), Ստրասբուրգի (1992թ.), Սոֆիայի (1994թ.) եւ Սորբոնի (1996թ.) համալսարանների պատվավոր դոկտոր։ Հեղինակ է հայերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, արաբերեն, թուրքերեն եւ ճապոներեն լեզուներով լույս տեսած 40-ից ավելի պատմագիտական եւ հրապարակախոսական բնույթի գրքերի եւ հարյուրավոր հոդվածների (աշխատությունների ցանկը տե՛ս սույն գրքի հավելվածում)։ Դոկտորական ատենախոսությունը պաշտպանել է Լենինգրադի համալսարանում։ Բախտ է ունեցել աշակերտել նշանավոր արեւելագետներ Ն.Վ. Պիգուլեվսկայային եւ Ա.Գ. Լունդինին։ Նա երախտագիտությամբ իր ուսուցիչների շարքում է դասում հայագետ գիտնականներ Լեւոն Խաչիկյանին, Գագիկ Սարգսյանին, Էդվարդ Աթայանին, Հակոբ Անասյանին, Ռաֆայել Իշխանյանին, Կարեն Յուզբաշյանին եւ Պողոս Խաչատրյանին։

Բ) Հատկապես դրսում ընդունված է, որ հեղափոխություններն անձնավորվում են, բնականաբար, այդ ընթացքում առաջնային դեր խաղացած գործչի դեմքով։ Այդպես էլ պիտի անձնավորվեր Ղարաբաղյան կամ Հայկական ժողովրդավարական շարժումը, ինչպես նաեւ դրա շարունակություն՝ անկախության ձեռքբերումը, պետականության կայացումն ու կառուցումը, պատերազմական հաղթանակները, ծանրագույն մարտահրավերների հաղթահարումը։ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը հետեւողականորեն ամեն ինչ արել է այդ միտումի դեմ, գիտնականի բարեխղճությամբ, ամեն հարմար առիթով շեշտել ու գնահատել է պատմական իրականության բոլոր դերակատարներին։ Կարեւոր համարելով այս հանգամանքը որպես նրան բնութագրող յուրահատուկ գիծ՝ ստորեւ դա վկայող մի քանի քաղվածք նրա խոսքերից.

Ղարաբաղյան շարժումն սկզբնավորողների մասին.— «Շարժումն սկսեցին մի խումբ գործիչներ, ովքեր այդ փուլում չափազանց մեծ դեր խաղացին։ Ես նկատի ունեմ ե՛ւ Իգոր Մուրադյանին, ե՛ւ Վաչե Սարուխանյանին, ե՛ւ Վազգեն Մանուկյանին, ե՛ւ Համբարձում Գալստյանին, ե՛ւ Սամսոն Ղազարյանին, ե՛ւ Աշոտ Մանուչարյանին, ե՛ւ Գագիկ Սաֆարյանին, ե՛ւ Զորի Բալայանին, ե՛ւ Սիլվա Կապուտիկյանին։ Նրանք էին փետրվարին գլխավորում Շարժումը» (Լ. Տեր-Պետրոսյան, «Ընտրանի», Երեւան, 2006, էջ 124)։

«Ղարաբաղ» կոմիտեի մասին.— «Շարժման ղեկավար մարմնում, Կոմիտեում ընդգրկված էին այնպիսի մարդիկ, ովքեր իբրեւ անհատականություններ արդեն կայացել էին, կյանքի հանդեպ չունեին որեւէ անբավարարվածության զգացում, եւ որոնց համախմբումը տեղի էր ունեցել միայն ու միայն պարտքի խոր գիտակցումից։ Եւ սա հավասարապես վերաբերում է «Ղարաբաղ» կոմիտեի բոլոր անդամներին» («Ընտրանի», էջ 128)։

«Գաղտնի» կամ «Պահեստային» Կոմիտեի մասին.— «Եթե բախտի քմահաճույքով մենք հայտնվել ենք պայքարի առաջին շարքերում, ապա դա չի նշանակում, որ մենք անփոխարինելի ենք։ Վեց ամիս «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամները բանտարկված էին, բայց Շարժումը դրանից ոչ միայն չմարեց, այլեւ ավելի լայն ծավալ ստացավ» («Ընտրանի», էջ 77)։ «Մենք ստեղծեցինք մի գաղտնի «Ղարաբաղ» կոմիտե այդ 11-ից դուրս, որում ընդգրկված էին հինգ հոգի՝ Երջանիկ Աբգարյան, Դավիթ Շահնազարյան, Ալբերտ Բաղդասարյան, Ավետիք Իշխանյան, Արշակ Սադոյան: Հետո նրանց ոչ ֆորմալ գումարվեցին նաեւ Վիտյա Այվազյանը եւ Սմբատ Հակոբյանը...Այսօր այս ամենը պատմում եմ՝ «գաղտնի կոմիտեի» գործունեությունը ընդգծելու համար: Այդ տղաները մեր բացակայության ժամանակ ոչ միայն պահեցին շարժումը, այլեւ շատ ավելի հզորացրին»: «Այնպես որ, ես պետք է ասեմ, որ ... այն հինգը, գումարած երկուսը՝ նույնքան վաստակ ունեն, որքան մենք» (Լ. Տեր-Պետրոսյան, «Վերադարձ», Երեւան, 2009, էջ 51-56):

Շարժման ակտիվը, Հայոց համազգային շարժումը եւ ժողովուրդը.— «Ամենամոտ աջակիցները պայքարի գործընկերներն են՝ «Ղարաբաղ» կոմիտեի, ՀՀՇ վարչության անդամները եւ Շարժման այն հարյուրավոր գործիչները, որոնք թեպետ չեն երեւացել միտինգների հարթակներում, հեռուստատեսային էկրաններին ու թերթերի էջերում, բայց առանց որոնց անհնար էր ե՛ւ «Ղարաբաղ» կոմիտեի, ե՛ւ ՀՀՇ ի գործունեությունը։ Դրանք հարյուրավորներ են» («Ընտրանի», էջ 140)։ «Իմ բոլոր զինակիցներն անցել են «Ղարաբաղի» քաղաքական դպրոցը, մենք սովորել ենք միմյանցից, եւ այդ տարիներին, ինձ թվում է, ձեռք ենք բերել համակարգված քաղաքական մտածողություն։ Ես շնորհապարտ եմ «Ղարաբաղ» կոմիտեին եւ Հայոց համազգային շարժմանն այն ամենի համար, ինչ ինձ տվել են նրանք»։ «Բայց սա էլ ամբողջը չէ. դա ամենեւին տեղի չէր ունենա, եթե ինչպես քիչ առաջ ասացի, յուրաքանչյուր հայ իրեն շարժման մաս չզգար» («Վերադարձ, էջ 54»:

Պետականության կառուցման առանցքային դերակատարները.— «Երկրի կառավարելիությունը մեզ համար դարձավ համար առաջին խնդիրը։ Եւ մենք արեցինք գլխավորը՝ ստեղծեցինք պետական կառույցներ։ Այն, ինչ արեցին Վանո Սիրադեղյանը ՆԳՆ-ում, Վազգեն Սարգսյանը՝ բանակում, Հրանտ Բագրատյանը՝ կառավարությունում եւ Բաբկեն Արարքցյանը պառլամենտում, փրկեց մեզ։ Պետությունը դարձավ կառավարելի, եւ մենք հասկացանք, որ արդեն ամեն ինչ կարող ենք անել» («Ընտրանի, էջ 582)։ «Ես Վանո Սիրադեղյանին նախարար նշանակելու միայն ֆորմալ հրամանագիրն եմ ստորագրել: Նույնը Վազգեն Սարգսյանին, նույնը՝ Հրանտ Բագրատյանին եւ մյուսներին: Ես նրանց նշանակել եմ թղթով, իսկ նրանք այդ պաշտոնը վաստակել են իրենց ներդրած ավանդով» («Վերադարձ», էջ 59)։

Գ) Օբյեկտիվորեն մեծ է եղել Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի անձնական դերակատարությունը կոմունիստական համակարգի տապալման եւ ժողովրդավարական համակարգի հաստատման գործում՝ նկատի ունենալով ոչ միայն Հայաստանը, այլ նաեւ ողջ ետխորհրդային տարածքը։ Դա արձանագրել եւ շեշտել են շատերը՝ լրագրողներից եւ փորձագիտական շրջանակներից մինչեւ պետական բարձր պաշտոնյաներ (այդ մասին սույն հատորում տե՛ս, օրինակ՝ ՌԴ Պետդումայի պատգամավոր, Գալինա Ստարովոյտովայի եւ ԱՄՆ Սենատի անդամ Ջոզեֆ Լիբերմանի գնահատականները)։ Խորհրդային Միության փլուզման աշխարհաքաղաքական շրջադարձային իրադարձության շրջանում նա առանցքային դերակատարներից մեկն էր (թերեւս Ելցինից հետո երկրորդը) հետադիմության՝ 1991 թվականի օգոստոսյան հեղաշրջման փորձից (ԳԿՉՊ) հետո ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանության վերակենդանացման փորձերի կանխման, ապա ԽՍՀՄ-ի անվտանգ կազմաքանդման մեխանիզմների մշակման եւ իրականացման գործում։ Բարձր է գնահատվել նրա անձնական դերակատարությունը 1991թ. Լիտվայում խորհրդային զորքերի պատժիչ գործողությունների ծավալումը կանխելու գործում, ինչի մասին վկայում է, մասնավորապես, այդ երկրի նախագահ Վիտաուտաս Լանդսբերգիսը (տե՛ս սույն հատորում)։ 1996-ին Ռուսաստանում կոմունիստական ռեստավրացիայի վտանգը հաղթահարելու մեջ նրա կարեւոր դերակատարության մասին են խոսում ՌԴ վարչապետ Վ. Չերնոմիրդինը եւ Պետդումայի առաջին փոխնախագահ Ալեքսանդր Շոխինը (տե՛ս սույն հատորում)։ Այդ դերակատարությունն այնքան բացահայտ էր, որ մի ուրիշ դեպքում կարող էր դիտվել որպես միջամտություն այլ երկրի ներքին գործերին։ Այսու հասկանալի է դառնում նաեւ, թե բացի զուտ քաղաքական հանգամանքներից ուրիշ ինչ գործոններ են դեր խաղացել Տեր-Պետրոսյան – Ելցին շրջանում հայ-ռուսական հարաբերությունների հիմքում։

Դ) Հայտնի հանգամանքների բերմամբ Սփյուռքում, մասնավորապես կուսակցական շրջանակներում, ավանդաբար յուրահատուկ պատկերացումներ էին տարածված ինչպես Հայաստանի ու նրա ժողովրդի, այնպես էլ 1988-ից նրա հռչակած ու հետապնդած քաղաքական խնդիրների առաջնահերթությունների նկատմամբ՝ սկսած Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի ինքնորոշման հիմքից, վերջացրած անկախության նպատակահարմարությամբ։ Գաղտնիք չէ, որ ավանդական այդ պատկերացումներից հատկապես շեղվում եւ դրանց տրամագծորեն հակադրվում էր Առաջին նախագահի ղեկավարած ուժը։ Գաղտնիք չէ նաեւ, որ այդ պատկերացումների դեմ գաղափարական հետեւողական պայքարի առաջամարտիկի դերն ի սկզբանե ստանձնել էր Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը։ Ավելացնենք, որ այդ ընթացքում նա էր եղել Սփյուռքի կուսակցական մամուլի քննադատության հիմնական թիրախը։ Եւ այդուամենայնիվ, կուսակցական ազդեցությունների շրջանակներից դուրս, Սփյուռքում նա ամենաբարձր համարումն է ունեցել ի սկզբանե, ինչը ժամանակի հետ միայն ավելացել է՝ ընդգրկելով նաեւ նույն այդ կուսակցական ազդեցությունների շրջանակները։ Ավելին, բազմաթիվ առիթներով նրան արժեւորել եւ գնահատել են նաեւ ավանդական կուսակցությունները եւ մանավանդ դրանց մտավորական խավը եւ երիտասարդությունը։

* * *

Ժողովածուի նյութերի ըստ բաժինների դասակարգումը կատարված է այնպես, որ ընթերցողին կամ ուսումնասիրողին Առաջին նախագահի կերպարի ընկալումը ներկայանա որոշակիացված բոլոր դիտանկյուններից։

Գիտական շրջանակների բնութագրումներն ու գնահատականները ներկայացնում են Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի, որպես գիտնական հետազոտողի որակները։ Սա մի հանգամանք է, որ կարող է օգնել նաեւ նրա քաղաքական գործունեությունը հասկանալու համար. մեկ անգամ չէ, որ արձանագրվել է նրա իմացությունների լայն շրջանակի եւ գիտնական հետազոտողի վերլուծական եւ այլ ունակությունների ազդեցությունը քաղաքական գործունեության վրա։

Հաջորդ բաժնում ներկայացվում են արտասահմանյան պետությունների ղեկավարների, պետական, քաղաքական, հասարակական գործիչների տարբեր առիթներով տրված բնութագրումներ ու կարծիքներ։ Միջազգային ասպարեզում երկրի հեղինակությունն ու տեսակարար կշիռն, անշուշտ, առաջին հերթին պայմանավորված են օբյեկտիվ հանգամանքներով, ինչպես՝ աշխարհաքաղաքական կարեւորությամբ, տնտեսական, ռազմական հզորությամբ եւ այլն։ Սակայն ոչ պակաս կարեւոր է սուբյեկտիվ գործոնը՝ տվյալ երկրի քաղաքական ղեկավարի անձը, նրա նկատմամբ միջազգային վերաբերմունքը։ Այդ վերաբերմունքն ինքնաբերաբար տարածվում է նրա ղեկավարած երկրի վրա, եւ, անտարակույս, որոշակիորեն օգնում արտաքին քաղաքական հարցերի լուծման գործում։ Այսինքն, ՀՀ առաջին նախագահի մասին «արտաքին» աշխարհի ընկալումը կարող է պատկերացում տալ դրա շնորհիվ Հայաստանի, որպես պետության՝ միջազգային ասպարեզում ունեցած տեղի, դերի, վարկանիշի ու կշռի մասին։

Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին ազգային եւ հոգեւոր զարթոնքին նվիրաբար ծառայելու իրենց դիտանկյունից են գնահատել կոմունիստական դաժանագույն լծից ազատագրված Հայոց եկեղեցու առաջնորդներն ու բարձրաստիճան հոգեւորականները, ինչով լրացվում է նրա կերպարի հասարակական ընկալման հերթական սեկտորը։

Կարեւոր է առանձին բաժնում ամփոփված՝ սփյուռքահայությունից ծագող նյութը, ինչը հիմնովին փոխում է մշտապես տարածվող այն կեղծ պատկերացումը, թե Սփյուռքը չի ընդունել Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին։ Ներկայացվող՝ ազգային, հասարակական ու կուսակցական գործիչների, հայտնի մտավորականների, գիտնականների, գործարարների կարծիքներն ու գնահատականները Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական կերպարը առարկայացնում են Սփյուռքի այդ՝ յուրահատուկ դիտանկյունից՝ ամբողջացնելով այդ ընկալման համահայկական շրջանակը։

Առանձին մի բաժնում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի հայաստանյան եւ ղարաբաղյան գործընկերների (պետական պաշտոնյաներ, պատգամավորներ, կուսակցությունների ղեկավարներ, հասարակական, քաղաքական եւ ռազմական գործիչներ, ազատամարտիկներ եւ այլն) բնութագրումները, կարծիքներն ու գնահատականներն են։ Սրանցում, որպես նրա հետ անմիջապես աշխատած ու շփված մարդկանց խոսքերում, առավելագույնս է արձանագրված այն ինֆորմացիան, որը կարող է բացել երկրի կառավարման եւ որոշումների ընդունման խոհանոցի՝ որեւէ տեղ չարձանագրվող, սակայն ժամանակի պատմական անցքերը ճիշտ հասկանալու համար խիստ կարեւոր մանրամասները։

Մի առիթով Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը ասել է, թե ընդդիմադիր լինելն է մտավորականության բնական կեցվածքը։ Ասենք, որ նրա իշխանության շրջանում դրա համար կային բոլոր պայմանները, եւ մտավորականությունն էլ, որպես խավ, հենց այդ դիրքերում էր։ Ահա, ուրեմն, հերթական ուրույն դիտանկյունը, որտեղից գրականության, արվեստի ու մշակույթի գործիչների կողմից գնահատվել է, որքան էլ հերոսական, բայց նաեւ ծանրագույն տարիներին երկրի ղեկն ստանձնած իրենց գործընկեր քաղաքական-պետական գործիչը։

Միայն վերոնշյալ բաժինների նյութերի հեղինակների մտովի կազմած ցանկը, կարելի է ասել, ներկայացնում է վերջին երեսունամյակում հայության ընտրանու ամբողջական պատկերը։ Ըստ էության, նույնը կարելի է ասել նաեւ ռուսական իրականության մասին՝ նկատի ունենալով այս երկրի ղեկավարներին, բարձրաստիճան պաշտոնյաներին, մտավորականներին եւ այլն։ Վստահ կարելի է ասել նաեւ, որ միջազգային ասպարեզում, դարձյալ նկատի ունենալով ոչ միայն քաղաքական, այլ նաեւ հասարակական շրջանակները, ետխորհրդային գործիչներից որեւէ մեկն այդքան ուշադրության չի արժանացել ու գնահատվել, եւ բազմաթիվ բնութագրումներն ու գնահատականները ցուցադրում են Հայաստանի Հանրապետության հիմնադիր-նախագահի քաղաքական կերպարի նրանց ընկալումը։

Նախագահի մարդկային եւ քաղաքական կերպարի ամբողջական ընկալման հերթական բաժնեմասերն են լրացնում հայ եւ օտար հեղինակների լրագրողական, հրապարակախոսական նյութերը, հարազատների հետ հարցազրույցները։

Հետաքրքիր եւ արձանագրելու արժանի երկու հանգամանք. առաջին՝ ներկայացվող փաստաթղթերի հեղինակների մեջ զգալի թիվ են կազմում նաեւ մարդիկ, ովքեր եղել ու ավելի շատ հայտնի են որպես Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի սուր քննադատներ, հակառակորդներ եւ անհաշտ ընդդիմադիրներ, եւ երկրորդ՝ բարձրագույն գնահատականների հեղինակների մեջ միշտ մեծ է եղել եւ այսօր էլ մեծ է երիտասարդության տեսակարար կշիռը։

Հատորը, ինչպես ասացինք, ներկայացնում է միայն «հում նյութը» եւ զերծ է մեկնաբանական բնույթի ծանոթագրություններից, իսկ տեխնիկական բնույթի ծանոթությունները տրված են յուրաքանչյուր նյութին կից։

Նյութերը յուրաքանչյուր բաժնում դասավորված են ըստ նպատակահարմարության, բացառությամբ Զ եւ Է բաժինների, որոնցում նախընտրելի է դիտվել հեղինակների ազգանունների այբբենական հերթականությունը։

Ներկայացվող արխիվային փաստաթղթերի եւ մամուլի հրապարակումների հայթայթման գործում գիրքը պատրաստողներին մեծապես օգնել են Հայաստանի ազգային արխիվի տնօրեն Ամատունի Վիրաբյանը, Հայ Ազգային Կոնգրեսի փոխնախագահ Արամ Մանուկյանը, ՀՀ Առաջին նախագահի Գլխավոր խորհրդական Ժիրայր Լիպարիտյանը, ԱՄՆ-ում Հայաստանի նախկին դեսպան Ռուբեն Շուգարյանը, Սանկտ-Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր Ելենա Մեշչերսկայան եւ ՀԱԿ խոսնակ Արման Մուսինյանը, որոնց պարտք ենք համարում հայտնել մեր խորին շնորհակալությունը։

* * *

Առանց չափազանցելու՝ հազարավոր են Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի մասին ասված, պարզ դրականից մինչեւ հիացական խոսքերը, նրա գործունեությանը տրված ամենաբարձր արժեւորումներն ու գնահատականները, եւ դա՝ նրա քաղաքական գործունեության հենց սկզբից եւ առ այսօր։ Խիստ բազմազան են նաեւ դրանց հեղինակները՝ սովորական քաղաքացուց մինչեւ միջազգային բարձր մակարդակի քաղաքական, պետական եւ ազգային գործիչներ, տարբեր բնագավառների հեղինակություններ, միջազգայնորեն հայտնի ակադեմիական գիտնականներ։

Անաչառությունը պահանջում է արձանագրել, որ դրական գնահատականների եւ արժեւորումների կողքին, Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական գործունեության դարձյալ սկզբից, եւ առ այսօր, իր ֆիզիկական ծավալով նույնքան առատ է նաեւ բացասականը՝ կոշտ քննադատությունները, ինքնամոռաց ու ագրեսիվ մերժողականությունը, բայց դրանք, որպես կանոն՝ վերագրումների, հերյուրանքների, զրպարտությունների, չարախոսությունների, ավելի հաճախ՝ պարզ զազրախոսությունների տեսքով։ Ելույթներից մեկում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն ինքը բարեխղճորեն թվարկել է իրեն հասցեագրված համարյա բոլոր հիմնական մեղադրանքները. «Ի տարբերություն շատ-շատերի, տասնամյակների ընթացքում իմունիտետ ձեռքբերելով, ես քննադատությունից զգուշանալու կամ լրացուցիչ պիտակավորվելու մտավախություն չունեմ, քանզի «քննադատներիս» կողմից արժանացել եմ բոլոր հնարավոր պիտակներին՝ է՛լ կոսմոպոլիտ, է՛լ պարտվողական, է՛լ հրեա-մասոն (жидо-масон), է՛լ ազգի դավաճան, է՛լ թուրքամետ, է՛լ թուրքասեր, է՛լ նույնիսկ թուրք եւ այլն։ Եւ այս բոլոր օրհնություններն ստացել եմ հետեւյալ մահացու մեղքերիս համար,

– որ իբր տեղյակ չեմ եղել Շուշիի ազատագրմանը, ինչը տեղի է ունեցել ի հեճուկս ինձ.

– որ չեմ զարգացրել 1993–1994 թթ. պատերազմի հաջողությունները՝ արգելելով գրավել Բաքուն եւ Ադրբեջանին կապիտուլյացիա պարտադրել.

– որ հայկական կողմի հաղթանակած պահին համաձայնել եմ կնքել 1994թ. մայիսի զինադադարը.

– որ Ղարաբաղի հարցի լուծումը հնարավոր եմ համարել միայն խաղաղ բանակցություններում ձեռքբերված բանական փոխզիջումների միջոցով.

– որ հետեւողականորեն ու շարունակաբար հետապնդել եմ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման խնդիրը.

– որ պնդել ու հիմա էլ պնդում եմ, որ առանց հայ-թուրքական հարաբերությունների եւ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման, Հայաստանը բարդություններով հղի մեր տարածաշրջանում տնտեսական զարգացման եւ անվտանգ գոյության հեռանկար չունի.

– որ այսօր էլ, «Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի հռչակագիրը» քննադատելով, խափանում եմ Ծովից-ծով Հայաստանի կերտման համարյա-թե «կպած» գործը։

– Փառք Աստծու, որ քննադատներիս երեւակայությունն առայժմ չի բավականացրել՝ ինձ մեղադրելու նաեւ Ավարայրի ճակատամարտը տանուլ տալու համար։ Թեկուզ այս միակ դեպքում ես ալիբի ունեմ, քանի որ 451 թվականին այնքան էլ ծնված չեմ եղել։ Բայց դա նույնպես կարող է չօգնել, որովհետեւ եթե շատ ցանկանան, հեշտությամբ ծննդականս էլ կկեղծեն, եւ Ազգային Ժողովը հատուկ օրենքով կվավերացնի այդ կեղծիքը» (iLur.am, news.am, hraparak.am. 01.03.2015թ.)։

Տրամաբանորեն՝ գնահատականների եւ վերաբերմունքի թե՛ դրական, թե՛ բացասական այս երկու իրողություններն էլ, որպես հիմք պիտի ունենային եւ ունենան Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի նույն քաղաքական գործունեությունն ու դրա արդյունքները։ Արդ՝ ինչպե՞ս բացատրել այս հակասականությունը. ինչպե՞ս է, որ նույն հիմքը մի դեպքում առաջացրել է վերաբերմունքի խիստ դրական, մյուս դեպքում՝ ծայրահեղ բացասական ընկալում, գնահատական եւ վերաբերմունք՝ ձեւավորելով երկու ծայրահեղ հակադիր բեւեռ։ Այս փաստը պետք չէ շրջանցել կամ անտեսել՝ թեականության առջեւ չթողնելով այսօրվա եւ վաղվա ընթերցողին ու հետազոտողին։

Բնականաբար, դրական ու բացասական գնահատականի կարող է արժանանալ ամեն մի քաղաքական կամ պետական գործիչ։ Յուրահատուկը դրանց երկուսի էլ, արդեն շուրջ երեսուն տարի ձգվող անընդհատությունն ու տեւականությունն է եւ չթուլացող, անգամ խորացող ինտենսիվությունը եւ բեւեռացումը, եւ դա հատկապես այն դեպքում, երբ քաղաքական կյանքում առաջին պլանում է հայտնվում Առաջին նախագահի ֆիգուրը։

Ասենք, որ սա, թերեւս եզակի դեպքերից է, երբ քաղաքական-պետական գործչի մասին բացասականի հիմքում շատ կարեւոր ինֆորմացիա է դրված, ինչի բացահայտումը մեծապես լրացնում է եւ ամրապնդում նրա կերպարը դրական բեւեռում։

Հենց նման, շատ կարեւոր արդյունք է ստացվում բացասական բեւեռի հիմքերի ճանաչումից, շարժառիթների վերլուծությունից։ Դա Հայաստանի Հանրապետության հիմնադիր-նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական եւ պետական գործչի գործունեության բնութագիրն ու կերպարը ամբողջացնում է շատ կարեւոր գծերով, որոնք կա՛մ չկան, կա՛մ բավարար չափով չեն արտահայտված դրական բնութագրերում ու գնահատականներում։ Օրինակ՝ կեղծ ու վտանգավոր գաղափարախոսությունների, արկածախնդրության դեմ նրա պայքարը։ Բայց ոչ միայն։ Նրա նկատմամբ վերաբերմունքի ծայրահեղ բեւեռացման այս իրողության հիմքերի ու պատճառների բացահայտումը որոշակիորեն նպաստում է Հայաստանի վերջին երեսունամյակի պատմության դինամիկան եւ ելեւէջները քննելու, ընկալելու, գնահատելու, ընդհուպ՝ այսօրվա քաղաքական իրողությունները հասկանալու եւ կողմնորոշվելու համար։ Սակայն սա առանձին քննության առարկա է, որին մտադիր եմ առաջիկայում անդրադառնալ հատուկ ուսումնասիրությամբ։

 


ԳՐՔՈՒՄ ԸՆԴԳՐԿՎԱԾ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐԻ

ԱՆՎԱՆԱՑԱՆԿԸ

 

Ա

ԱԲԱՇԻՁԵ ԱՍԼԱՆ, Աջարական Ինքնավար Հանրապետության Գերագույն Խորհրդի նախագահ, էջ 528

ԱԲԳԱՐՅԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, ՀՀ Մաքսային ծառայության պետ (1992–1997 թթ.), ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր (1990–1999 թթ.), էջ 308

ԱԲՈՎՅԱՆ ՄԵԼԱՆՅԱ, օպերային երգչուհի (Լոս Անջելես), էջ 352–353

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԱՐԱՄ, լրագրող, խմբագիր, էջ 403–404

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԴԵՐԵՆԻԿ, հոգեբանական գիտությունների դոկտոր, ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր, էջ 127–128

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԼԵՒՈՆ, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր Երեւանի պետական համալսարանի պրոֆեսոր, էջ 47

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԽՈՐԵՆ, դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, Հայկական թատերական ընկերության վարչության նախագահ, էջ 353

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ, լեզվաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 43

ԱԴԱԼՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ, պատմագիտության դոկտոր, «Ամերիկայի Հայկական Համագումարի» վարչության աշխատակից, էջ 250

ԱԶԱՏՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ, սփյուռքահայ հայտնի հրապարակախոս, գրող, քաղաքական գործիչ, էջ 221–225

ԱԶՆԱՎՈՒՐ ՇԱՌԼ, ֆրանսահայ երաժիշտ, մեներգիչ, բանաստեղծ ՀՀ Արտակարգ եւ լիազոր դեսպան, էջ 210–211

ԱԶՈՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ, դերասան, էջ 354–355

ԱԹԱՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ, լեզվաբան, փիլիսոփա, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 29–32

ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ, հրապարակախոս, ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, ԼՂՀ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախկին նախագահ, էջ 405–407

ԱԹԹԱՐՅԱՆ ՎԱՐՈՒԺԱՆ, ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատարի Ժնեւյան գրասենյակի փորձագետ, էջ 236–237

ԱԼԵՔՍԻՁԵ ԼԵՒԱՆ, Վրաստանի Նախագահի խորհրդական, էջ 172–173

ԱԼԻԵՒ ՀԵՅԴԱՐ, Ադրբեջանի Նախագահ (1993–2003 թթ.), Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախագահ (1991–1993 թթ.), էջ 171–172

ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ, Արցախի եւ Հայաստանի ռազմական-պետական գործիչ, Գեներալ-լեյտենանտ, էջ 299–300

ԱՂԱՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊԱԼԻՈԶՅԱՆ Ավստրալիայի եւ Նոր-Զելանդիայի Հայոց թեմի առաջնորդ, էջ 196–197

ԱՂԱՆԲԵԿՅԱՆ ԱԲԵԼ, տնտեսագետ, ԽՍՀՄ եւ Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս, էջ 35–36

ԱՂԲԱԲՅԱՆ ՄԻՀՐԱՆ, ամերիկահայ ճարտարագետ, պրոֆեսոր, Երեւանի Ամերիկյան համալսարանի առաջին ռեկտոր, էջ 241

ԱՂՊԱՇՅԱՆ ՊԱՐՈՒՅՐ, Բեյրութի «Զարթօնք» օրաթերթի խմբագիր, էջ 246–247

ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ, կոմպոզիտոր, Հայաստանի կոմպոզիտորների միության նախագահ, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, էջ 355

ԱՅՆԹԱՊՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ, Այնճարի «Մուսա Լեռ» ազգային Գալուստ Գյուլբենկյան երկրորդական վարժարանի տնօրեն, էջ 228

ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՂԱՍԻ, գրող, արձակագիր, սցենարիստ, էջ 355

ԱՅՎԱԶՅԱՆ ԱՐԳԱՄ, հնագետ, արվեստաբան, Նախիջեւանի հայկական հուշարձանների բազմահմուտ ուսումնասիրող, էջ 356

ԱՆԱՆԻԱ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ԱՐԱԲԱՋՅԱՆ, ԱՄՆ, Նյու-Յորք, էջ 198

ԱՇՈՏՅԱՆ ԱՐՄԵՆ, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, էջ 343

ԱՊԱՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ, Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միության Հունաստանի վարչության նախագահ, էջ 244

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ ՎԱՐԱԳ, լեզվաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, էջ 329

ԱՍԱՏՈՒՐՅԱՆ ՀԱԿՈԲ, ամերիկահայ գրող, էջ 244–245

ԱՍԼԱՆՅԱՆ ԱՐԱՄԱՅԻՍ, ճարտարագետ-նախագծող, էջ 351–352, 407–408

ԱՍԼԱՆՅԱՆ ՄԱՐՏԻՆ, ճարտարագետ-նախագծող, էջ 351–352, 407–408

ԱՍՈՅԱՆ ՇՈՂԻԿ, «Մշակութային արժեքների փորձագիտական կենտրոն»-ի տնօրեն, էջ 356

ԱՎԱԳՅԱՆ ԱՎԵՏԻՍ, ՀՀ Առաջին Նախագահի գրասենյակի տնօրեն, էջ 526–527

ԱՎԱԳՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ, աշխարհագրագետ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, էջ 43

ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԼԵՒՈՆ, հայագետ, լեզվաբան, էջ 351–352

ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ ԿԱՌԼՈՍ, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, հրապարակախոս, էջ 408–409

ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ ՀԱԿՈԲ, «Ազգ» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր, էջ 410

ԱՐԱՄ Ա, Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, էջ 185–187

ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԱՐԱՄ, լրագրող, էջ 532–535

ԱՐԱՐՔՑՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ, ՀՀ Գերագույն Խորհրդի եւ Ազգային Ժողովի նախագահ (1991–1998 թթ.), էջ 261–262, 537

ԱՐԵՒՇԱՏՅԱՆ ՍԵՆ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Մաշտոցյան Մատենադարանի տնօրեն, էջ 38

ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ, ՀՀ դեսպան ԱՄՆ-ում եւ ՀՀ մշտական ներկայացուցիչ ՄԱԿ-ում (1992–1996 թթ.), ՀՀ Արտաքին գործերի նախարար (1996–1998 թթ.), էջ 289

ԱՐԻԱՍ-ՔԻՆԳ ՖՐԵԴՈ, մեքսիկացի քաղաքագետ-միջազգայնագետ, էջ 173

ԱՐԾՐՈՒՆԻ ՍԱՐԳԻՍ, (Սուրեն Սուրենյանց) Լրագրող, հրապարակախոս, էջ 411–421

ԱՐՇԱԿՅԱՆ ԱԶԱՏ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, Քրիստոնեա-դեմոկրատական միության նախագահ, էջ 330–331

ԱՐՇԱԿՅԱՆ ՄՀԵՐ, բանաստեղծ, հրապարակախոս, էջ 422

ԱՐՈՆՅԱՆ ԼԵՒՈՆ, Միջազգային գրոսմայստեր, շախմատի Համաշխարհային օլիմպիադայի եւ Աշխարհի գավաթի կրկնակի չեմպիոն, էջ 376

ԱՖԱՆԱՍԵՎ ՅՈՒՐԻ, Ռուսաստանի պետական հումանիտար համալսարանի ռեկտոր, ակադեմիկոս, էջ 121

ԱՖԻՆՈԳԵՆՈՎ ԱՐՏՅՈՄ, գրող, արձակագիր, էջ 120

Բ

ԲԱԲԱՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի հրամանատար (1993–1999 թթ.), Պաշտպանության նախարար (1995–1999 թթ.), էջ 285

ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ ԱՐՄԱՆ, լրագրող, խմբագիր, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, էջ 422–425

ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ ՀՐԱՆՏ, ՀՀ վարչապետ (1992–1996 թթ.), էջ 265–267

ԲԱԴԱԼՅԱՆ ՀԱԿՈԲ, հրապարակախոս, մեկնաբան, էջ 425–428

ԲԱԼԱՅԱՆ ԶՈՐԻ, գրող, հրապարակախոս, էջ 357

ԲԱԽՉԻՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ, գրող, գրականագետ, թարգմանիչ, էջ 351–352

ԲԱԿԱՏԻՆ ՎԱԴԻՄ, ԽՍՀՄ Ներքին գործերի նախարար, էջ 107–108

ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ, ԱԺ պատգամավոր (1995–2003 թթ.), ԱԺ նախագահ (2003–2006 թթ.), Օրինաց երկիր կուսակցության նախագահ, էջ 280–282, 479–504

ԲԱՂՋՅԱՆ ԳԵՒՈՐԳ, կանադահայ մտավորական, իրավագիտական սոցիոլոգիայի դոկտոր, Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված արժեքավոր գրքերի հեղինակ, էջ 234

ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ ԱՆԱՀԻՏ, ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, թարգմանիչ, հրապարակախոս, էջ 341

ԲԱՅԲՈՒՐԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ, իրանագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ Արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Իրանում, էջ 303–304

ԲԱՅԲՈՒՐԹՅԱՆ ՎԱՆ, «Վրաստան» թերթի խմբագիր, Վրաստանի հայկական մշակութային բարեգործական ընկերության նախագահ, էջ 219–220

ԲԱՆՈՒՉՅԱՆ ԱՐՇԱԿ, բանասեր, Մաշտոցյան Մատենադարանի փոխտնօրեն, էջ 351–352

ԲԱՐԱՆՆԻԿՈՎ ՎԻԿՏՈՐ, ԽՍՀՄ Ներքին գործերի նախարար, էջ 110–111

ԲԱՐԹԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ, բյուզանդագետ, հայագետ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 37–38

ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, պատմաբան, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 26–28

ԲԱՐՍԵՂՈՎ ՅՈՒՐԻ, իրավաբան, ծովային իրավունքի մասնագետ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 36–37

ԲԱՔԴԱՇ ՈՒԻՍԱԼ ՖԱՐՀԱ, Սիրիական Կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի Գլխավոր քարտուղար, էջ 552–553

ԲԵՍՏԱՎԱՇՎԻԼԻ ՌՈՒՍԼԱՆ, Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 120–121

ԲԵՔՄԵԶՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ, գրականագետ, Հայաստանի Ազգային Գրապալատի տնօրեն, էջ 351–352

ԲՈԶՈՅԱՆ ԱԶԱՏ, հայագետ-բյուզանդագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր, էջ 51–52

ԲՈԼԴԻՐԵՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 87–88

ԲՈՆՆԵՐ ԵԼԵՆԱ, խորհրդային եւ ռուսաստանյան հասարակական գործիչ, այլախոհ-իրավապաշտպան, հրապարակախոս, էջ 537–538

ԲՈՒՇ ՋՈՐՋ, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Նախագահ, էջ 135–136

ԲՈՒՐԲՈՒԼԻՍ ԳԵՆԱԴԻ, ՌԴ Պետական քարտուղար (1991–1992 թթ.), Պետական Դումայի պատգամավոր (1993–1999 թթ.), Դաշնային Խորհրդի անդամ (2001–2007 թթ.), էջ 106

ԲՈՒՐԿՈՎԱ ԻՆԵՍԱ, Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 120–121

ԲՐԱԶԱՈՒՍԿԱՍ ԱԼԳԻՐԴԱՍ, Լիտվական Հանրապետության Նախագահ, էջ 161–162

ԲՐՈՒՏՅԱՆ ՑԻՑԻԼԻԱ, երաժշտագետ, պրոֆեսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, էջ 357–359

Գ

ԳԱԼՍՏՅԱՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ, Երեւանի քաղաքապետ (1990–1992 թթ.) «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 306–307, 537

ԳԱՄՍԱԽՈՒՐԴԻԱ ԶՎԻԱԴ, Վրաստանի Նախագահ, էջ 168–169

ԳԱՌԶՈՒ (ԳԱՌՆԻԿ ԶՈՒԼՈՒՄՅԱՆ), նկարիչ, Ֆրանսիայի Գեղարվեստի ակադեմիայի անդամ, էջ 359

ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԳՈՀԱՐ, օպերային երգչուհի, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, էջ 359–360

ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, էջ 360

ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ, հրատարակիչ, «Արեգ» հրատարակչության տնօրեն, էջ 360–361

ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, ՀՀ ՊՆ ռազմական ոստիկանության վարչության պետ (1997–2010 թթ.), ՀՀ ոստիկանապետ (2011–2018 թթ.), էջ 305

ԳԱՐԵԳԻՆ Ա, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, էջ 180–184

ԳԱՐԵԳԻՆ Բ, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, էջ 184

ԳԵՂԱՄՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ, Երեւանի քաղաքապետ (1989–1990 թթ.), ԱԺ պատգամավոր, էջ 306

ԳԵՈՐԳ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՊԱԼՅԱՆ Ընդհ. Աբբահայր Մխիթարյան Միաբանության, էջ 189–190

ԳԵՌԱՍ ԺԱՆ, ֆրանսահայ լրագրող, «Le Monde» թերթի քաղաքական մեկնաբան, էջ 428

ԳԵՒՈՐԳՅԱՆ ՍԱՄՎԵԼ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի պետական կոմիտեի նախագահ, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, «Հայք» թերթի հիմնադիր խմբագիր, էջ 537

ԳՅՈՒԼԲԵՆԿՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏՈ, պատմաբան, հայ-պորտուգալական հարաբերությունների հետազոտող, էջ 242

ԳՆՈՒՆԻ ՎԱՐՈՒԺԱՆ, հունահայ հասարակական գործիչ, բարերար, էջ 236–237

ԳՈԶՄԱՆ ԼԵՈՆԻԴ, քաղաական գործիչ, հրապարակախոս, Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 120–121

ԳՈԼՈՒԲՉԻԿՈՎ ՅՈՒՐԻ, հրապարակախոս, Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 120–121

ԳՈՃԱՅԱՆ ՄԻՆԱՍ, հայագետ, բանասիրության դոկտոր, մանկավարժ, էջ 245–246

ԳՈՒԲԵՆԿՈ ՆԻԿՈԼԱՅ, ԽՍՀՄ մշակույթի նախարար, Ռուսաստանի ժողովրդական արտիստ, էջ 111–112

ԳՈՒԼՈՒԶԱԴԵ ՎԱՖԱ, դիվանագետ, Ադրբեջանի Նախագահի խորհրդական արտաքին հարաբերությունների գծով (1990–1999 թթ.), էջ 172

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՄԱՆՎԵԼ, ՀՀ Պաշտպանության փոխնախարար (2000–2008 թթ.), ԵԿՄ վարչության նախագահ (2000–2018 թթ.), Գեներալ-լեյտենանտ, էջ 295–296

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ, պատմաբան-իրանագետ, Կարնեգի ընկերության նախագահ, անցյալում՝ Բրաունի համալսարանի ռեկտոր, Նյու-Յորքի հանրային գրադարանի տնօրեն, էջ 44

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ, հրապարակագիր, պատմաբան, Ռումինիայի Ակադեմիայի մրցանակակիր, էջ 242–243

Դ

ԴԱԼԻԲԱԼԹԱՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ, ՀՀ Զինված ուժերի Գլխավոր շտաբի պետՊաշտպանության նախարարի առաջին տեղակալ (1991–1992 թթ.), ՀՀ Նախագահի խորհրդականԳլխավոր ռազմական տեսուչ (1993–2007 թթ.) Գեներալ-գնդապետ, էջ 294–298

ԴԱՎԹՅԱՆ ԱՐԱՔՍ, ՀՀ ժողովրդական արտիստ, էջ 351–352

ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, Հայաստանի գրողների միության նախագահ (1991–1994 թթ.), ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 361

ԴԱՎԹՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ, բժիշկ, հոգեբան, էջ 362

ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ, ՀՀ Էկոնոմիկայի եւ ֆինանսների նախարար (1997–1998 թթ.), ՀՀ վարչապետ (1998–1999 թթ.), էջ 280

ԴԵՄԻՐԵԼ ՍՈՒԼԵՅՄԱՆ, Թուրքիայի վարչապետ, էջ 521–522

ԴԵՒՐԻԿՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան Գրականության ինստիտուտի տնօրեն, Արցախյան պատերազմի մասնակից, էջ 363

ԴԻՄԻՏՐՈՎ ՖԻԼԻՊ, Բուլղարիայի վարչապետ (1991–1992 թթ.), էջ 158–159

ԴՅԱԿՈՆՈՎ ԻԳՈՐ, պատմական գիտությունների դոկտոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 94–95

ԴՈԼԻՆԻՆԱ ԱՆՆԱ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 81–82

ԴՈՈՒԼ ՌՈԲԵՐՏ, ԱՄՆ Սենատի անդամ (Կանզաս նահանգ), էջ 140–141

ԴՈՒԲԻՆԻՆ ՎԻԿՏՈՐ, Ռուսաստանի Դաշնության Պաշտպանության նախարարի առաջին տեղակալ, Գլխավոր Շտաբի պետ, Գեներալ-Գնդապետ, էջ 520–521

ԴՈՒԴԻՆ ՄԻԽԱՅԻԼ, բանաստեղծ, էջ 120

ԴՈՒՐՅԱՆ ՕՀԱՆ, դիրիժոր, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, էջ 351–352, 363–364

ԴՈՔՄԵՋՅԱՆ ՋՈՐՋ, ԱՄՆ Կալիֆորնիա նահանգի նախկին նահանգապետ, էջ 143

Ե

ԵԳՈՐՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, էջ 326–327

ԵԼՑԻՆ ԲՈՐԻՍ, Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահ, էջ 99–102

ԵԼՑԻՆԱ ՆԱԻՆԱ, Ռուսաստանի Նախագահ Բորիս Ելցինի այրին, էջ 133

ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ ԲՈՐԻՍ, նկարիչ, Ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստ, ազատամարտիկ, էջ 364

ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ ՆՈՐԱՅՐ, մաթեմատիկոս, աստղագետ, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, էջ 351–352

ԵՎՏՈՒՇԵՆԿՈ ԵՎԳԵՆԻ, բանաստեղծ, էջ 120

Զ

ԶԱՀՐԱՏ (ԶԱՐԵՀ ՅԱԼՏԸԶՃՅԱՆ), Պոլսահայ բանաստեղծ, էջ 365

ԶԱՆԴԻՆԱ ՆԱԴԵԺԴԱ, արվեստի գործիչ (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 365

ԶԱՏՈՒԼԻՆ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ, ՌԴ Պետական Դումայի պատգամավոր, ԱՊՀ հարցերի եւ համերկրացիների հետ կապերի հանձնաժողովի նախագահի առաջին տեղակալ, ԱՊՀ ինստիտուտի տնօրեն, էջ 127

ԶԱՐԻԿՅԱՆ ՍՏԵՓԱՆ, գործարար, բարերար, վենեսուելահայ հասարակական գործիչ, էջ 549–550

ԶԱՐՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ, ԳԱ Արվեստի ինստիտուտի տնօրեն, էջ 366

ԶԱՔԱՐՅԱՆ ԱԼՄԱՍՏ, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, էջ 366

ԶԵՅԹՈՒՆՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ, ձեռագրագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, էջ 53

ԶՈՒՐԱԲՅԱՆ ԼԵՒՈՆ, ՀՀ Նախագահի մամլո քարտուղար (1991–1998), ԱԺ պատգամավոր, Հայ Ազգային Կոնգրեսի փոխնախագահ, էջ 311–313

Թ

ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ ՆԻԿՈՂՈՍ, երաժշտագետ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, Երեւանի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, Մաշտոցի անվան Մատենադարանի ավագ գիտաշխատող, էջ 367

ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՆՏ, գրականագետ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 367–368

ԹԱՄՐԱԶՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Մաշտոցյան Մատենադարանի տնօրեն, էջ 41–42

ԹԱՐՎԵՐԴԻԵՎԱ ՎԵՐԱ, կոմպոզիտոր Միքայել Թարվերդիեվի այրին, էջ 368

ԹԵՒԱՆՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ, տնտեսագետ, հրապարակախոս, էջ 430–432

ԹՈԹԱՀ ԱՆԻ, Ամերիկայի Հայկական Համագումարի տնօրենների խորհրդի նախագահ, էջ 207–208

ԹՈԹՈՅԱՆ ԱՐՓԻ, լրագրող, Փարիզի «Յառաջ» թերթի աշխատակից, էջ 218

ԹՈՍՈՒՆՅԱՆ ՓԱՆՈՍ, ՀՅԴ գործիչ, էջ 229–230

ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐ, ԼՂՀ Ազգային Ժողովի նախագահ (1996–1997 թթ.), էջ 283

ԹՈՐԱՆՅԱՆ ԹՈՐՈՍ, հալեպահայ (այժմ հայրենաբնակ) բժիշկ, գրող, հրատարակիչ, էջ 240–241

ԹՈՐԳՈՄ ՊԱՏՐԻԱՐՔ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ, Երուսաղեմի Հայոց պատրիարք, Կաթողիկոսական տեղապահ, էջ 187

ԹՈՒԽԻԿՅԱՆ ԼԵՒՈՆ, թատրոնի եւ կինոյի դերասան, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, էջ 368–369

ԹՈՒՐԻԿՅԱՆ ՀՐԱՉ, ՀՅԴ գործիչ, էջ 229–230

ԹՈՒՐՅԱՆՑ ՀԱԿՈԲ, արաբագետ, աշխարհագրական գիտությունների թեկնածու, ՀԽՍՀ ԳԱ Արեւելագիտության սեկտորի աշխատակից, 1960-ականներից բնակություն հաստատած ԱՄՆ-ում, էջ 239–240

ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, «Մտավորական Հայաստան» կուսակցության նախագահ, էջ 335

ԹՈՔՄԱՋՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ, պատմաբան, հրապարակախոս, էջ 432–433

Ժ

ԺԵԳՈՒԶՈ ԻՎ, Փարիզ I Պանթեոն-Սորբոն համալսարանի ռեկտոր, պրոֆեսոր, էջ 69–74

ԺԵԼԵՎ ԺԵԼԻՈՒ, Բուլղարիայի նախկին Նախագահ, Բալկանյան Քաղաքական Ակումբի նախագահ, էջ 157–158

ԺԻՐԻՆՈՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, ՌԴ Պետական Դումայի պատգամավոր, Ռուսաստանի Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցության նախագահ, էջ 125

ԺՈՒԱՆԵ ԼՈՒԻ, Ֆրանսիայի Նախագահ Ֆրանսուա Միտերանի խորհրդական, էջ 163–164

Ի

ԻԳԻԹՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, էջ 340

ԻԳՆԱՏԵՆԿՈ ՎԻՏԱԼԻ, ՏԱՍՍ հեռագրական գործակալության գլխավոր տնօրեն, էջ 129

ԻԼՅԱ ԵՐԿՐՈՐԴ, Պատրիարք-Կաթողիկոս Համայն Վրաստանի, էջ 169

ԻՇԽԱՆՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ, ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, լեզվաբան, գրականագետ, մատենագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, էջ 324–325

ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ ԱՆՆԱ, լրագրող, հրապարակախոս, էջ 433–435

Լ

ԼԱԶԱՐՅԱՆ ՏԵՐ ՀՈՒՍԻԿ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, ՀՀՇ վարչության նախագահ, էջ 339–340

ԼԱՆԴՍԲԵՐԳԻՍ ՎԻՏԱՈՒՏԱՍ, Լիտվական Հանրապետության Նախագահ, էջ 160–161

ԼԵՒՈՆՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ, օպերային երգիչ, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, էջ 369–370

ԼԻԲԵՐՄԱՆ ՋՈԶԵՖ, ԱՄՆ Սենատի անդամ (Քոնեքթիքութ նահանգ), էջ 138–140

ԼԻՊԱՐԻՏՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ, ՀՀ Նախագահի գլխավոր խորհրդական (1991–1997 թթ.), ՀՀ Արտաքին գործերի նախարարի առաջին տեղակալ (1993–1994 թթ.), ՀՀ Արտակարգ եւ լիազոր դեսպան, էջ 300–302, 532–535

ԼՅՈՒԲԱՐՍԿԻ ԿՐՈՆԻԴ, աստղագետ, այլախոհ-իրավապաշտպան, «Новое время» հանդեսի գլխավոր խմբագրի տեղակալ, էջ 130

ԼՈՒՆԴԻՆ ԱԲՐԱՄ, պատմական գիտությունների դոկտոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 83

Խ

ԽԱԺԱԿ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊԱՐՍԱՄՅԱՆ, Հայոց եկեղեցու ԱՄՆ Արեւելյան թեմի առաջնորդ, էջ 197

ԽԱՆԶԱԴՅԱՆ ՍԵՐՈ, արձակագիր, ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ, էջ 370–371

ԽԱՆՋՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ, ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 371–372

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԹԱԴԵՒՈՍ, գրականագետ, էջ 372–373

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ, ՀՀ Գլխավոր դատախազ, էջ 308–309

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՇԱՀԵՆ, արվեստաբան, Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանի եւ Հայաստանի պետական պատկերասրահի տնօրեն, էջ 373–374

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ՎԻԳԵՆ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, Հայաստանի ռամկավար-ազատական (լիբերալ-դեմոկրատական) կուսակցության նախագահ, էջ 331–332

ԽՈՍՐՈԵՎ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ, պատմական գիտությունների դոկտոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 83–84, 94–95

ԽՈՒԴԱԲԱՇՅԱՆ ԷՄՄԱ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, էջ 337

ԽՈՒԴԱՎԵՐԴՅԱՆ ԿՈՍՏԱՆԴԻՆ, պատմական գիտությունների դոկտոր, «Հայկական հանրագիտարանի» գլխավոր խմբագիր, էջ 46–47

ԽՐԱԽՈՒՆԻ ԶԱՐԵՀ, պոլսահայ բանաստեղծ, էջ 374

ԽՐԼՈՊՅԱՆ ԳԵՒՈՐԳ, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (Գլենդեյլ), էջ 253–254

Ծ

ԾԱՏՈՒՐՅԱՆ ԷՄՄԱ, խմբավար, մանկավարժ, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, Հայաստանի երաժշտական ընկերության նախագահ, էջ 375

ԾԵՐԵԹԵԼԻ ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ, սեմագետ-լեզվաբան, Վրաստանի ԳԱ ակադեմիկոս, էջ 80

Կ

ԿԱԴԻՇԵՎՍԿԻ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս, էջ 119–120

ԿԱՊԼԱՆ ՄԻՇԵԼ, Փարիզ I Պանթեոն-Սորբոն համալսարանի պրոռեկտոր, էջ 74–78

ԿԱՐԱՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՇԱՀԵՆ, ՀՀ Նախագահի աշխատակազմի ղեկավար (1991–1997 թթ.), կառավարության աշխատակազմի ղեկավար-նախարար (1997–1999 թթ.), էջ 310–311

ԿԱՐԱՊԵՆՑ ՀԱԿՈԲ, իրանահայ ամերիկաբնակ գրող, խմբագիր, հրապարակախոս, էջ 214–215

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ ԱՐԱՄ, «Նոր ժամանակներ» կուսակցության նախագահ, էջ 347

ԿԱՐՐԵՐ Դ՚ԱՆԿՈՍ ՀԵԼԵՆ, սովետագետ, պատմաբան, Ֆրանսիական ակադեմիայի նախագահ, էջ 165

ԿԵՈՆՃՅԱՆ ԱՐՇԱՎԻՐ, Ռամկավար ազատական կուսակցության ատենապետ, էջ 220–221

ԿԻԼԻԿՅԱՆ ԳԱԳԻԿ, հոգեբան, բանաստեղծ, հրապարակախոս, էջ 435–436

ԿԻՆԿԵԼ ԿԼԱՈՒՍ, Գերմանիայի Արտաքին գործերի նախարար, էջ 162

ԿՈԲԶՈՆ ԻՈՍԻՖ, երգիչ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, էջ 116–117

ԿՈՄԻՍԱՐ ՄԻԽԱՅԻԼ, «Интерфакс» գործակալության նախագահ, էջ 131

ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆԵՍԿՈՒ ԷՄԻԼ, Ռումինիայի Նախագահ, էջ 154

ԿՈՒՉՄԱ ԼԵՈՆԻԴ, Ուկրաինայի Հանրապետության Նախագահ, էջ 159–160

ԿՐՅՈՒՉԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի նախագահ, էջ 108–110

Հ

ՀԱԿՈԲ ՄՈՎՍԵՍ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, ՀՀ Մշակույթի նախարար (1991–1996 թթ.), էջ 351–352

ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի վարչակազմի ղեկավար, էջ 537

ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԳԱԳԻԿ, շախմատիստ, ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ, Հայաստանի չեմպիոն, լրագրող, էջ 375–376

ՀԱԿՈԲՅԱՆ ԹԱԹՈՒԼ, լրագրող, փորձագետ, էջ 436–444

ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀԱԿՈԲ, ՀՀ ժողովրդական նկարիչ, էջ 376–377

ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՀՐԱՆՈՒՇ, ՀՀ Սոցիալական ապահովության նախարար (1996–1998 թթ.), Սփյուռքի նախարար (2008–2018 թթ.), ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, էջ 292–293

ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՄԱՔՐՈՒՀԻ, Ստամբուլի «Մարմարա» օրաթերթի փոխ-խմբագիր, էջ 217

ՀԱԿՈԲՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ, Արցախի գրողների միության նախագահ, էջ 377–378

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ ՎԻԿՏՈՐ, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս, ՀՀ ԳԱԱ Նախագահ, էջ 28–29

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՈՎ ԵՎԳԵՆԻ, ՌԴ Պետդումայի պատգամավոր, Արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Մեքսիկայում, էջ 125

ՀԱՅԹԱՅԱՆ ՊՈՂՈՍ, արվեստաբան, Հայաստանի նկարիչների միության նախագահ, էջ 378

ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ, Հայաստանի պահպանողական կուսակցության նախագահ, էջ 345–347

ՀԱՎԵԼ ՎԱՑԼԱՎ, Չեխոսլովակիայի եւ Չեխիայի նախկին Նախագահ, էջ 155–156

ՀԱՏՏԵՃՅԱՆ ՌՈՊԵՐ, գրող, հրապարակախոս, Ստամբուլի «Մարմարա» օրաթերթի խմբագիր, էջ 215–217

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆ, լրագրող, արձակագիր, դիվանագետ, ՀՀ-ում ԼՂՀ մշտական ներկայացուցիչ, էջ 302

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԱՐՏԵՄ, բանաստեղծ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, էջ 379

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԳԱԳԻԿ, ՀՀ ԳԽ փոխնախագահ (1990–1991 թթ.), ՀՀ փոխնախագահ (1991–1996 թթ.), ՀՀ ՍԴ նախագահ (1996–2018 թթ.), էջ 263–265

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ԽՈՍՐՈՎ, ՀՀ վարչապետ (1992–1993 թթ.), ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, էջ 265

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՅՔԼ, Կոլումբիայի համալսարանի Հայկական կենտրոնի նախկին նախագահ, «Կարագյոզյան բարեգործական հիմնադրամի» հոգաբարձուների խորհրդի նախագահ, էջ 255

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՄԱՆՈՒԿ, ազատամարտիկ, էջ 347–348

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ, բանագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից-անդամ, «Պատմա-բանասիրական հանդեսի» գլխավոր խմբագիր, էջ 44

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՍՈՍ, «Երիտասարդ պահպանողականներ» հասարակական կազմակերպության նախագահ, էջ 346–347

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆ, ՀՀ Հատուկ քննչական ծառայության ավագ քննիչ, էջ 554–555

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ ՎԱՀՐԱՄ, նկարիչ, էջ 351–352

ՀԵՐԲՍԹ ՋՈՆ, ԱՄՆ դեսպան Ուզբեկստանում (2000–2003 թթ.) եւ Ուկրաինայում (2003–2006 թթ.), էջ 147

ՀՈՎԻՎՅԱՆ ՍԱՐԳԻՍ, լեգենդար ֆուտբոլիստ, ՀԽՍՀ վաստակավոր մարզիչ, էջ 351–352

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԴԱՎԻԹ, բանաստեղծ, խմբագիր, հրատարակիչ, էջ 379

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՊԵՏՐՈՍ ԺԸ, Կաթողիկոս-Պատրիարք կաթողիկե Հայոց, էջ 188

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ, Բուխարեստի Օպերայի մեներգիչ, Ռումինիայի պետական մրցանակի դափնեկիր, էջ 379–380

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԶԱՐՈՒՀԻ, լեզվաբան, հրապարակախոս, էջ 444–445

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀԵՆՐԻԿ, թատերագետ, արվեստագիտության դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից-անդամ, էջ 380

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ, քաղաքագետ, հրապարակախոս, էջ 445–446

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ, այլախոհ, հրապարակախոս, էջ 446–447

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ՐԱՖՖԻ, ՀՀ Արտաքին գործերի նախարար (1991–1992 թթ.), «Ժառանգություն» կուսակցության նախագահ, էջ 287–288

ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ԳԵՒՈՐԳ, ամերիկահայ գործարար, ազգային բարերար, էջ 209

ՀՈՎՆԱՆՅԱՆ ՀՐԱՅՐ, Ամերիկայի Հայկական համագումարի նախագահ, էջ 207–208

ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՂՎԱՆ, ՀՀ Քննչական կոմիտեի նախագահ, էջ 309

ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՐԱ, արվեստագետ, էջ 381

ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ, քանդակագործ, ՀՀ ժողովրդական նկարիչ, էջ 351–352

Ղ

ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՌԱՖԱՅԵԼ, ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 322–324, 537

ՂԱԶԱՐՅԱՆ ՍԱՄՍՈՆ, ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 537

ՂԱԼՈՒՄՅԱՆ ԼԵՒՈՆ, ճարտարապետ, էջ 351–352

Ճ

ՃԱՂԱՐՅԱՆ ԼԻԶԱ, արձակագիր, խմբագիր, լրագրող, էջ 351–352

ՃԱՆՊԱԶՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ, Հայ Աւետարանական Համաշխարհային Խորհրդի Նախագահ, էջ 188–189

Մ

ՄԱԳՍՈՒՏՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ, հայագետ, բանասեր, պատմաբան, Կոլումբիայի համալսարանի պրոֆեսոր, էջ 45–46

ՄԱԹԵՒՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ, ձեռագրագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, Մատենադարանի ձեռագրատան գլխավոր ավանդապահ, էջ 51

ՄԱԹԵՒՈՍՅԱՆ ԴԱՎԻԹ, կինոռեժիսոր, «Հրանտ Մաթեւոսյան հիմնադրամի» տնօրեն, էջ 351–352

ՄԱԹԵՒՈՍՅԱՆ ՀՐԱՆՏ, գրող, էջ 381

ՄԱԼԽԱՍՅԱՆ ՄՅԱՍՆԻԿ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, ազատամարտիկ, ԵԿՄ վարչության փոխնախագահ, էջ 330

ՄԱՀԵ ԺԱՆ-ՊԻԵՐ, ղպտագետ-կովկասագետ, Ֆրանսիական ակադեմիայի անդամ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 54–58

ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ ՖԵԼԻՔՍ, Ռուսաստանում եւ Գերմանիայի Դաշնությունում ՀՀ դեսպան (1991–1997 թթ.), էջ 304–305

ՄԱՆԱՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ, դերասան, ռեժիսոր, ՀՀ ժողովրդական արտիստ, էջ 351–352

ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԱԼԵՔ, Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միության նախագահ, էջ 203–206

ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԳՈՒԺ, թատրոնի եւ կինոյի դերասան, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, էջ 368–369

ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ԼՈՒԻԶ-ՍԻՄՈՆ, Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միության նախագահ, էջ 206

ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ, ՀՀ վարչապետ, Պաշտպանության նախարար, ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 537

ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ ԱՇՈՏ, ՀՀ Ներքին գործերի նախարար, ՀՀ Նախագահի Գլխավոր խորհրդական, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 537

ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ, կոմպոզիտոր, էջ 382–383

ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ԽԱՉԻԿ, մշակույթի գործիչ, էջ 351–352

ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ, նկարիչ, էջ 351–352

ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ ՄԱՐՈ, բանաստեղծ, էջ 383

ՄԱՐԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, «РИА новости» գործակալության վարչության նախագահ, էջ 115–116

ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ ՀՐԱՅՐ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության առաջնորդ, էջ 227–228

ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆ, գնդապետ, ԱԱԾ Քննչական վարչության ավագ քննիչ, էջ 553–554

ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ ԱՐՏԱՇԵՍ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, Մաշտոցյան Մատենադարանի Հայ հին մատենագրության հուշարձանների ուսումնասիրման եւ հրատարակման բաժնի վարիչ, «Պատմա-բանասիրական հանդեսի» փոխխմբագիր, էջ 49–50

ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ ՆԱԻՐԱ, ՀՀ-ում ԼՂՀ մշտական ներկայացուցիչ (1995–1997 թթ.), ԼՂՀ Արտաքին գործերի նախարար (1997–2002 թթ.), էջ 302–303

ՄԵՅՋՈՐ ՋՈՆ, Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ, էջ 153

ՄԵՇՉԵՐՍԿԱՅԱ ԵԼԵՆԱ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 85–86, 92–93

ՄԸՍՐԼՅԱՆ ՊԵՐՃ, շվեյցարահայ քաղաքական գործիչ, անցյալում ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, գործարար, բարեգործ, «Սփյուռք-Հայաստան. Հայ գործարարների ֆորումի» համանախագահ, էջ 235

ՄԻԼԻՏՈՆՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ, բանաստեղծ, Հայաստանի Գրողների միության նախագահ, էջ 560–561

ՄԻԽԱԼԿՈՎ ՆԻԿԻՏԱ, կինոռեժիսոր, Ռուսաստանի ժողովրդական արտիստ, Կինեմատոգրաֆիստների միության եւ Մշակույթի ռուսաստանյան հիմնադրամի նախագահ, էջ 115

ՄԻՀՐԱՆՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ, ռուսաստանյան քաղաքագետ, էջ 256

ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԻՔԱՅԵԼ, ՀՀ դեսպան Սուրբ Աթոռում եւ Մալթայում, էջ 344–345

ՄԻՆԱՍՅԱՆ ՄԿՐՏԻՉ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, էջ 334

ՄԻՍԱՔՅԱՆ ԱՐՓԻԿ, Փարիզի «Յառաջ» թերթի խմբագիր, էջ 218

ՄԻՍԱՔՅԱՆ ՀԱՅԿ, կանադահայ գործարար, մտավորական, հասարակական գործիչ, էջ 231–233

ՄԻՏԵՐԱՆ ՖՐԱՆՍՈՒԱ, Ֆրանսիական Հանրապետության Նախագահ, էջ 150

ՄԻՐԶԱԽԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ, Հայաստանի Ռամկավար ազատական կուսակցության ատենապետ, էջ 345

ՄԻՐԶՈՅԱՆ ԱՆԴՐԱՆԻԿ, ՀՀ Հատուկ քննչական ծառայության պետ, էջ 556–558

ՄԻՐԶՈՅԱՆ ՎԱԼԵՐԻ, ՀՀ Լեզվի պետական տեսչության պետ, ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, էջ 342

ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ ՍԱՍՈՒՆ, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, ազատամարտիկ, էջ 336–337

ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՆԱՐԻՆԵ, լրագրող, էջ 473–479

ՄՈՅԻՍԵԵՎ ՄԻԽԱՅԻԼ, ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարի առաջին տեղակալ, Բանակի գեներալ, էջ 517–518

ՄՈՐԻԿՅԱՆ ԱՅԴԻՆ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, լրագրող, խմբագիր, հրապարակախոս, էջ 447–448

ՄՈՒԹԱԼԻԲՈՎ ԱՅԱԶ, Ադրբեջանի Կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղար (1990–1991 թթ.), Ադրբեջանի Նախագահ (1991–1992 թթ.), էջ 170–171

ՄՈՒԹԱՖՅԱՆ ԱՐՄԵՆ-ԿԼՈԴ, ֆրանսահայ մաթեմատիկոս, պատմաբան, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 39–40

ՄՈՒՍԻՆՅԱՆ ԱՐՄԱՆ, ՀՀ Առաջին Նախագահի գրասենյակի հասարակայնության հետ կապերի պատասխանատու, էջ 313–314

ՄՍՐՅԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, թատրոնի եւ կինոյի դերասան, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, էջ 368–369

Յ

ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐԵՆ, ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, Հայագետ-բյուզանդագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 89–90, 94–95, 325

Ն

ՆԱԶԱՐԲԱԵՎ ՆՈՒՐՍՈՒԼԹԱՆ, Ղազախստանի Հանրապետության Նախագահ, էջ 168

ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, էջ 384–385

ՆԱԶԱՐՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ, քանդակագործ, ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ, էջ 385–386

ՆԱՃԱՐՅԱՆ ԵՂԻԱ, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, Սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցության Հայաստանի կազմակերպության նախագահ, էջ 333–334

ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ ԱՇՈՏ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, Հանրապետական կուսակցության նախագահ, էջ 327–329

ՆԳՐՈՒՐՅԱՆ ԳՐԻԳՈՐ, ՀՅԴ գործիչ, էջ 229–230

ՆԵԴՈԼՅԱՆ ԱՐԱ, հրապարակախոս, էջ 448–449

ՆԵՎԵԼԵՎԱ ՍՎԵՏԼԱՆԱ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 92–93

ՆԵՐՍԵՍ (ՎՐԵԺ) ՔԱՀԱՆԱ ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ, հայագետ, բանասեր, Բրիտանական գրադարանի արեւելյան ձեռագրերի բաժանմունքի վարիչ, էջ 198–199

ՆԵՐՍԵՍ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՏԵՐ-ՆԵՐՍԵՍՅԱՆ, Հայ Կաթողիկե եկեղեցու՝ Արեւելյան Եւրոպայի, Հայաստանի եւ Վրաստանի թեմերի առաջնորդ, էջ 194–195

ՆԵՐՍԵՍ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՍԵԹՅԱՆ, ԱՄՆ եւ Կանադայի Հայ կաթողիկյանների առաջնորդ, էջ 192–194

ՆԻԿՈՆՈՎ ՎՅԱՉԵՍԼԱՎ, քաղաքագետ, ԱՄՆ պատմության եւ ռուս-ամերիկյան հարաբերությունների փորձագետ, էջ 124

ՆՈՎՈԴՎՈՐՍԿԱՅԱ ՎԱԼԵՐԻԱ, խորհրդային շրջանի հայտնի այլախոհ, Ռուսաստանի լիբերալ քաղաքական գործիչ եւ հրապարակախոս, էջ 134

ՆՈՐԱՅՐ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊՈՂԱՐՅԱՆ (ԾՈՎԱԿԱՆ), բանասեր, բնագրագետ, մատենագետ, հայագիտության մեծ երախտավոր, էջ 49

ՆՈՒՅԿԻՆ ԱՆԴՐԵՅ, գրաքննադատ, հրապարակախոս, Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 120–121

ՆՈՒՅԿԻՆԱ ԳԱԼԻՆԱ, հրապարակախոս, խմբագիր, Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 120–121

Շ

ՇԱՀԲԱԶՅԱՆ ԳԱԳԻԿ, ՀՀ Պետնախարար (1991–1993 թթ.), Ռուսաստանի Դաշնությունում ՀՀ դեսպան (1997–1999 թթ.), էջ 291–292

ՇԱՀԵ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ԱՃԵՄՅԱՆ, Երուսաղեմի Ս. Հակոբյանց միաբան, էջ 195–196

ՇԱՀՄԻՐՅԱՆ-ԴՈՒՐՅԱՆ ԱԼԻՍ, օպերային երգչուհի, էջ 351–352

ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ ԴԱՎԻԹ, ՀՀ Ազգային անվտանգության պետական վարչության պետ (1993–1995 թթ.), էջ 285–286

ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆ ՎԱՀԵ, ռեժիսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, ՀՀ ժողովրդական արտիստ, էջ 386

ՇԱՄՄԱՍՅԱՆ ՀՐԱՅՐ, ՀՅԴ գործիչ, էջ 229–230

ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ ԷԴՈՒԱՐԴ, ՀՀ ԱԺ փոխնախագահ, էջ 342–343

ՇԵՅՆԻՍ ՎԻԿՏՈՐ, ՌԴ Պետական Դումայի պատգամավոր, տնտեսագիտության դոկտոր, հրապարակախոս, էջ 121–122

ՇԵՎԱՐԴՆԱՁԵ ԷԴՈՒԱՐԴ, Վրաստանի խորհրդարանի նախագահ (1992–1995 թթ.) Վրաստանի Նախագահ (1995–2003 թթ.), էջ 170, 522–525

ՇԻՐԱԿ ԺԱԿ, Փարիզի քաղաքապետ (1977–1995 թթ.), Ֆրանսիական Հանրապետության Նախագահ (1995–2007 թթ.), էջ 151–152

ՇԻՖՄԱՆ ԻԼՅԱ, պատմական գիտությունների դոկտոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 86–87, 94–95

ՇՈԽԻՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ, Ռուսաստանի Դաշնության փոխվարչապետ (1993–1994 թթ.), Պետական Դումայի նախագահի առաջին տեղակալ (1996–1997 թթ.), էջ 113–114

ՇՈՒՄԵՅԿՈ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, ՌԴ Դաշնային Ժողովի Դաշնության Խորհրդի նախագահ (1994–1996 թթ.), էջ 112–113

ՇՈՒՇԿԵՎԻՉ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎ, Բելոռուսի Գերագույն խորհրդի նախագահ (1991–1994 թթ.), էջ 158–159

Ո

ՈՍԿԱՆ ԵՐԵՒԱՆՑԻ, լրագրող, էջ 428–430

ՈՍԿՈՒՆԻ ՏԻԳՐԱՆ, լրագրող, խմբագիր, Սան Ֆրանցիսկո (ԱՄՆ), էջ 252

ՈՒՈԹՍՈՆ ԳՐԱՀԱՄ, Եւրախորհրդարանի «Լիբերալների եւ դեմոկրատների հանուն Եւրոպայի դաշինք (ALDE)» խմբակցության ղեկավար (2002–2009 թթ.), էջ 165–166

ՈՒԶՈՒՆՅԱՆ ՀԱՅԿԱՇԵՆ, ՌԱԿ կենտրոնական վարչության նախագահ, էջ 225–226

ՈՒԹԻԵ ԲԵՌՆԱՐ, արեւելագետ-կովկասագետ, Ֆրանսիայի «Գիտական հետազոտությունների ազգային կենտրոնի»՝ CNRS-ի հետազոտող, պրոֆեսոր, էջ 65–69

ՈՒԼՈՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ, աշխարհագրագետ, հրապարակախոս, էջ 449–452

ՈՒՈԿԵՐ ՔՐԻՍՏՈՖԵՐ, բրիտանացի պատմաբան, հայագետ, էջ 79

Չ

ՉԱՔՄԱՔՋՅԱՆ ԱՐՏՈ, քանդակագործ, էջ 249–250

ՉԱՔՄԱՔՋՅԱՆ-ՊԱՀԼԱՎՈՒՆԻ ՆԱԻՐԻ, էջ 249–250

ՉԵՌՆԻՉԵՆԿՈ ՅՈՒՐԻ, գրող, հասարակական-քաղաքական գործիչ, Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 120–121

ՉԵՐՆՈՄԻՐԴԻՆ ՎԻԿՏՈՐ, Ռուսաստանի Դաշնության վարչապետ, էջ 102–103

ՉԵՔԻՋՅԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ, խմբավար, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, էջ 386–387

ՉԻԼԻՆԳԱՐՈՎ ԱՐԹՈՒՐ, ՌԴ Պետդումայի փոխնախագահ, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ, էջ 126

ՉՈՒԲԱՅՍ ԱՆԱՏՈԼԻ, Ռուսաստանի Դաշնության առաջին փոխվարչապետ, էջ 104–106

ՉՈՒԳԱՍԶՅԱՆ ԲԱԲԿԵՆ, բանասեր-արեւելագետ, ՀԽՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ, Մաշտոցի անվան Մատենադարանի փոխտնօրեն, էջ 387

Պ

ՊԱԼՅԱՆ ԽՈՐԵՆ, ծիսագետ, երաժիշտ, բանասեր, էջ 387–388

ՊԱՆԿԻՆ ԲՈՐԻՍ, ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի նախարար, էջ 106–107

ՊԱՍԿԵՒԻՉՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ, լրագրող, հրապարակախոս, էջ 351–352

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, առասպելագետ, էջ 388

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԼԵՈՆԱՐԴ, ԼՂԻՄ մարզխորհրդի նախագահ (1991թ.), ԼՂՀ վարչապետ (1995–1998 թթ.), ՀՀ օպերատիվ կառավարման նախարար (1999թ.), էջ 284

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԼՈՒՍԻՆԵ, լրագրող, հրապարակախոս, էջ 452

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀՄԱՅԱԿ, լրագրող, «Կանչ» թերթի խմբագիր, էջ 351–352, 453–455

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՆՈՒՇԱԿ, «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի գործադիր տնօրեն, էջ 344

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ, բանաստեղծ, հրապարակախոս, էջ 351–352, 389–390

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՎԱՐԴԳԵՍ, արձակագիր, Հայաստանի գրողների միության նախագահ, Մշակույթի հայկական ֆոնդի նախագահ, էջ 390–391

ՊԵՐԵԴԵՐԵՅ ԲՈՐԻՍ, գնդապետ, ԵՊՀ Ռազմագիտության ամբիոնի վարիչ, էջ 551–552

ՊԻՈՏՐՈՎՍԿԻ ՄԻԽԱՅԻԼ, Ռուսաստանի ԳԱ ակադեմիկոս, Էրմիտաժի տնօրեն (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 84–85

ՊՈՂՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԱՆԱՆՅԱՆ, բանասեր, պատմաբան, հանրագիտակ հայագետ, Մխիթարյան միաբան (Վենետիկ Ս. Ղազար), էջ 50

ՊՈՒԼԱՏՈՎ ԹԻՄՈՒՐ, ուզբեկ արձակագիր, էջ 120

ՊՉԱՔՃՅԱՆ ՄՈՎՍԵՍ, ֆրանսահայ վիպասան, թատերագիր, էջ 392

ՊՐԻՄԱԿՈՎ ԵՎԳԵՆԻ, Ռուսաստանի Դաշնության Արտաքին գործերի նախարար, ակադեմիկոս, էջ 103–104

Ջ

ՋԻԳԱՐԽԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ, դերասան, ռեժիսոր, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, էջ 392

ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԷԴՎԱՐԴ, գրականագետ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 32–35

ՋՐԲԱՇՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ, ֆրանսահայ գործարար, մտավորական, բարերար, էջ 255–256

Ռ

ՌԱԲԲԱՆԻ ԲՈՒՐՀԱՆՈՒԴԴԻՆ, Աֆղանստանի Նախագահ, էջ 531–532

ՌԸՆՈՒ ՇԱՌԼ, արեւելագետ-հայագետ, Ֆրանսիայի «Գիտական հետազոտությունների ազգային կենտրոնի»՝ CNRS-ի հետազոտող, Ան-Կալկա աբբայության միաբան, էջ 63–64

ՌԻԼՈՎԱ ՌԻՄԱ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 84, 92–93

ՌՈԳՈՒՇԻՆ, փոխգնդապետ, ԵՊՀ Ռազմագիտության ամբիոնի ավագ դասախոս, էջ 551–552

ՌՈԶԵՆՍՏԻԼ ԺԱՆ-ՄԱՐԿ, հայագետ, Ֆրանսիայի «Գիտական հետազոտությունների ազգային կենտրոնի»՝ CNRS-ի հետազոտող, Ստրասբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր, էջ 59–63

ՌՈՒԲԵՆ ՄԵԼԻՔ, սփյուռքահայ անվանի ֆրանսագիր բանաստեղծ, էջ 384

Ս

ՍԱԴՈՅԱՆ ԷԴՈՒԱՐԴ, կոմպոզիտոր, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, էջ 351–352

ՍԱԼՄԻՆ ԱԼԵՔՍԵՅ, ՌԴ Նախագահական խորհրդի անդամ (1994–2000 թթ.), պատմական գիտությունների դոկտոր, էջ 128–129

ՍԱՀԱԿ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՃԵՄՃԵՄՅԱՆ, Մխիթարյան միաբան, բանասեր, Վենետիկի «Բազմավէպ» հանդեսի խմբագիր, էջ 48

ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԱՐԱ, ՀՀ ԳԽ փոխնախագահ, ՀՀ ԱԺ առաջին փոխնախագահ, էջ 325–326

ՍԱՀԱԿՅԱՆ ԲԱԿՈ, ԼՂՀ Նախագահ, էջ 283, 561–562

ՍԱՀՅԱՆ ՀԱՄՈ, բանաստեղծ, էջ 393

ՍԱՅԱԴՅԱՆ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ, լրագրող, հեռուստամեկնաբան, էջ 351–352

ՍԱՅՄՈՆ ՓՈԼ, ԱՄՆ Սենատի անդամ (Իլինոյս նահանգ), էջ 142–143

ՍԱՆՋՅԱՆ ԱՐԱ, սփյուռքահայ պատմաբան, հրապարակախոս (ԱՄՆ, Լիբանան), էջ 251

ՍԱՍՈՒՆՅԱՆ ՀԱՐՈՒԹ, ԱՄՆ Միացյալ Հայկական հիմնադրամի գործադիր տնօրեն, էջ 253

ՍԱՎԵԼԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, բանաստեղծ, էջ 120

ՍԱՐԱՃՅԱՆ ԶԱՐԵՀ, ամերիկահայ մտավորական, ճարտարագետ, էջ 233–234

ՍԱՐԱՋՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ, դաշնակահար, Երեւանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի ռեկտոր, էջ 394

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՇՈՏ, պատմական գիտությունների թեկնածու, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, էջ 5–16, 338–339

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԱՐՄԵՆ, ՀՀ Նախագահ, 562–563

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳԱԳԻԿ, պատմաբան, արեւելագետ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 21–24

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԳՈՒՐԳԵՆ, մանկավարժ, Հայոց լեզվի եւ գրականության ուսուցիչ, էջ 394

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍԵՐԺ, ԼՂՀ պաշտպանության կոմիտեի նախագահ (1991–1993 թթ.), ՀՀ Պաշտպանության, Ազգային անվտանգության, Ներքին գործերի նախարար (1993–2007 թթ.), ՀՀ վարչապետ (2007–2008 թթ.), էջ 274–275

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՍ, դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, էջ 395

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՍՈՒՐԵՆ, քաղաքագետ, հայ-ամերիկյան հարաբերությունների հետազոտող, էջ 455

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՎԱԶԳԵՆ, ՀՀ Պաշտպանության նախարար եւ Պետնախարար (1991–1999 թթ.), ՀՀ վարչապետ (1999թ.), էջ 268–270

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՏԻԳՐԱՆ, ՀՀ կենտրոնական բանկի նախագահ (1998–2008 թթ.), ՀՀ վարչապետ (2008–2014 թթ.), էջ 276

ՍԱՐԳՍՅԱՆ ՖԱԴԵՅ, ակադեմիկոս, ՀՀ ԳԱԱ Նախագահ, էջ 25–26

ՍԱՐԻՆՅԱՆ ՍԵՐԳԵՅ, գրականագետ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 53

ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ, Ռամկավար ազատական կուսակցության ատենապետ, էջ 220–221

ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ ՊԵՐՃ, Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միության նախագահ, էջ 243

ՍԵԼՅՈՒՆԻՆ ՎԱՍԻԼԻ, հրապարակախոս, Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 120–121

ՍԵՖԻԼՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ, Շուշիի առանձնակի գումարտակի հրամանատար, էջ 297–299

ՍԻԴՈՐՈՎ ԵՎԳԵՆԻ, գրաքննադատ, էջ 120

ՍԻԼԲԵՐ ՋՈՆ, Բոստոնի համալսարանի ռեկտոր, էջ 79–80

ՍԻՄՈՆՅԱՆ ՀՐԱՉԻԿ, ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, ՀՀՇ վարչության անդամ, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 315–321

ՍԻՍԱԿՅԱՆ ԱԼԵՔՍԵՅ, Ռուսաստանի Գիտությունների Ակադեմիայի ակադեմիկոս, էջ 119–120

ՍԻՐԱԴԵՂՅԱՆ ՎԱՆՈ, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, ՀՀՇ վարչության նախագահ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, ՀՀ Ներքին գործերի նախարար, Երեւանի քաղաքապետ, էջ 267, 537

ՍՆԵՅԴԵՐ ԴԵՆԻԵԼ, «Քրիսչըն Սայնս Մոնիտոր» թերթի թղթակից, էջ 456–459

ՍՈԲՉԱԿ ԱՆԱՏՈԼԻ, Սանկտ-Պետերբուրգի քաղաքապետ, էջ 539–540

ՍՈԿՈԼՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, բանաաստեղծ, էջ 120

ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑ ՍՈՒՐԵՆ, տե՛ս ԱՐԾՐՈՒՆԻ ՍԱՐԳԻՍ, էջ 411–421

ՍՈՒՐՈՎՑԵՎ ՅՈՒՐԻ, գրաքննադատ, թարգմանիչ, էջ 120

ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ, ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, էջ 335–336

ՍՊԻՎԱԿՈՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, ԽՍՀՄ եւ Հայաստանի ժողովրդական արտիստ «Մոսկովյան վիրտուոզներ» նվագախմբի ղեկավար, էջ 132

ՍՏԱՄԲՈԼՑՅԱՆ ԽԱՉԻԿ, ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, ՀՀՇ վարչության անդամ, «Գթություն» բարեգործական հիմնադրամի նախագահ, էջ 537

ՍՏԱՐԿՈՎԱ ԿԼԱՎԴԻԱ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 88–89, 92–93

ՍՏԱՐՈՎՈՅՏՈՎԱ ԳԱԼԻՆԱ, ՌԴ Պետական Դումայի պատգամավոր, էջ 123–124

ՍՏԵԲԼԻՆ-ԿԱՄԵՆՍԿԻ ԻՎԱՆ, Ռուսաստանի ԳԱ ակադեմիկոս (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 82–83

ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ԼԵՒՈՆ, ՀՀ Սահմանապահ զորքերի հրամանատար, Գեներալ-մայոր, էջ 296

ՍՏԵՓԱՆՅԱՆՑ ՍՏԵՓԱՆ, պատմական գիտությունների դոկտոր, էջ 52

Վ

ՎԱԶԳԵՆ Ա, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, էջ 177–180

ՎԱՍԻԼԿՈՎ ՅԱՐՈՍԼԱՎ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 92–93

ՎԱՐԴԱՆ Ծ. ՎՐԴ. ՔԵՇԻՇՅԱՆ, Ընդհ. Աբբահայր Մխիթարյան Միաբանության, էջ 191–192

ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ԴԱՎԻԹ, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, Պետական գույքի կառավարման նախարար, «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 537

ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ ՌՈՒԲԵՆ, Ռուսաստանցի տնտեսագետ, գործարար, բարեգործ, կառավարման բնագավառի միջազգային հեղինակություն վայելող մասնագետ, էջ 257

ՎԱՐԴԵՐԵՍՅԱՆ ՎԱՐԴՈՒՀԻ, դերասան, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, էջ 351–352, 395–396

ՎԻԳՈՒՐՈՒ ՌՈԲԵՐ, Մարսելի քաղաքապետ, Բուշ Դյու Ռոնի սենատոր, էջ 163

ՎՅԱԽԻՐԵՎ ՌԵՄ, «Գազպրոմ» ընկերության նախագահ, էջ 114

Տ

ՏԵՏԵՅԱՆ ԺԻՐԱՅՐ, ֆրանսահայ պատմաբան, հայագետ-բյուզանդագետ, Մոնպելիեի համալսարանի պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, էջ 40–41

ՏԵՐ-ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀՐԱՆՏ, արվեստագետ, պատմաբան, հրապարակախոս, էջ 459–463

ՏԵՐ-ԳՈՒԼԱՆՅԱՆ ՄԵՐՈՒԺԱՆ, գրող, հրապարակախոս, ՀՀ ԳԽ եւ ԱԺ պատգամավոր, «ԱՐ» հեռուստաընկերության նախագահ, էջ 396

ՏԵՐ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆՑ ՆՈՐԱՏ, ՀՀ Զինված ուժերի հրամանատար, Գլխավոր շտաբի պետՀՀ Պաշտպանության նախարարի առաջին տեղակալ (1992–1995 թթ.) Գեներալ-լեյտենանտ, էջ 293–294

ՏԵՐ-ԵՂԻԱՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ, Լա Վեռնի Հայկական համալսարանի նախագահ (ԱՄՆ), էջ 238–239

ՏԵՐ-ԹԱԴԵՒՈՍՅԱՆ ԱՐԿԱԴԻ, Գեներալ-մայոր, Արցախի հերոս, էջ 297

ՏԵՐ-ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԵՐՎԱՆԴ, գրականագետ, էջ 595–604

ՏԵՐ-ՂԵՒՈՆԴՅԱՆ ՎԱՀԱՆ, պատմական գիտությունների դոկտոր, Մաշտոցյան Մատենադարանի տնօրեն, էջ 558–560

ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒՀԻ, Լ. Տեր-Պետրոսյանի մայրը, տնային տնտեսուհի, էջ 479–483

ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԹԵԼՄԱՆ, Լ. Տեր-Պետրոսյանի եղբայրը, «Հրազդանմեքենա» արտադրական միավորման գլխավոր տնօրեն (1985–1997 թթ.), ՀՀ Ազգային Ժողովի պատգամավոր (1995–1997 թթ.), էջ 486–491

ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԻՍԿՈՒՀԻ, Լ. Տեր-Պետրոսյանի քույրը, թուրքագետ, մանկավարժ էջ 483–486

ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԼԵՒՈՆ, էջ 45, 130, 133, 507–516, 518–520, 525–527, 529, 536–549

ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ԿԱՄՈ, Լ. Տեր-Պետրոսյանի եղբայրը, բժիշկ, սրտաբան, էջ 497–504

ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՀԱԿՈԲ, Լ. Տեր-Պետրոսյանի հայրը, Սիրիա-լիբանանյան կոմունիստական կուսակցության հիմնադիր-անդամ եւ քաղբյուրոյի մշտական անդամ, էջ 473–479

ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ ՊԵՏՐՈՍ, Լ. Տեր-Պետրոսյանի եղբայրը, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, էջ 491–497

ՏԵՐ-ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ ՔՐԻՍՏԻԱՆ, «Ֆրանկո-հայկական համերաշխություն» կազմակերպության նախագահ, ՀՀ դիվանագետ, Արտակարգ եւ լիազոր դեսպան, էջ 226–227

ՏՐԵՏՅԱԿՈՎ ՎԻՏԱԼԻ, «Независимая газета» թերթի գլխավոր խմբագիր, էջ 131–132

 

Ց

ՑԶԵՄԻՆ ՑԶՅԱՆ, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Նախագահ, էջ 167

Փ

ՓԱԼՈՈՒՆ ՖՐԵՆԿ, ԱՄՆ կոնգրեսական, էջ 144–145

ՓԱՇԻՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼ, լրագրող, խմբագիր, Ազգային Ժողովի պատգամավոր (2012–2018 թթ.), ՀՀ վարչապետ (2018-ից), էջ 277–279

ՓԱՇՈՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ, պատմաբան, հրապարակախոս, էջ 464–465

ՓԵՆԻՆԳՏՈՆ ՋՈԶԵՖ, Հայաստանում ԱՄՆ գործերի ժամանակավոր հավատարմատար, էջ 148–149

ՓՈՍԹԱՃԵԱՆ ԹՈՐԳՈՄ, Լոս Անջելեսի Հայ գրողների միության նախագահ, էջ 247–249

ՓՐԵՍԵԼ ՋՈԶԵՖ, Մինսկի խմբի ամերիկյան համանախագահ (1995-1997 թթ.), ԱՄՆ դեսպան Ուզբեկստանում (1997-2000 թթ.), էջ 146

Ք

ՔԵՆԵԴԻ ԷԴՈՒԱՐԴ, ԱՄՆ Սենատի անդամ (Մասաչուսեթս նահանգ), էջ 141–142

ՔԵՇԻՇՅԱՆ ՕՇԻՆ, «Armenian Observer» թերթի խմբագիր, էջ 218–219

ՔԵՐՈԲՅԱՆ ԱԼԲԻՆԱ, ռեժիսոր, երաժիշտ, բանաստեղծ, էջ 397

ՔԻՍԻՆՋԵՐ ՀԵՆՐԻ, ԱՄՆ Ազգային անվտանգության խորհրդական (1969–1975 թթ.), Պետքարտուղար (1973–1977 թթ.), էջ 137–138

ՔԼԱՅՆԶ ՖՐԵՆՍԻՍ, «Նյու-Յորք Թայմզ» թերթի թղթակից, էջ 465–469

ՔԼԻՆԹՈՆ ԲԻԼ, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Նախագահ, էջ 137

ՔՈՉԱՐՅԱՆ ՌՈԲԵՐՏ, ԼՂՀ Նախագահ (1994–1997 թթ.), ՀՀ վարչապետ (1997–1998 թթ.), ՀՀ Նախագահ (1998–2008 թթ.), էջ 271–273, 529–530

ՔՈՉԱՐՅԱՆՑ ՍԱՄՎԵԼ, կոնստրուկտոր, Սոցիալիստական աշխատանքի կրկնակի հերոս, Լենինի վեցակի շքանշանակիր, էջ 119

ՔՈՐԹՅԱՆ ԿԱՐՊԻՍ, ֆրանսահայ փիլիսոփա, Հայդելբերգի եւ Մոնրեալի համալսարանների պրոֆեսոր, էջ 237–238

Օ

ՕԳՆԵՎ ՎԼԱԴԻՄԻՐ, գրող, գրաքննադատ, էջ 120

ՕՀԱՆՅԱՆ ԱԼԲԵՐՏ, գրող, գրականագետ, էջ 120

ՕՀԱՆՅԱՆ ԱՐՄԵՆ, գրող, հրապարակախոս, էջ 397–400

ՕՇԱԿԱՆ ՎԱՀԵ, սփյուռքահայ նշանավոր մտավորական, գրող, գրականագետ, էջ 211–214

ՕՍԻՊՈՎ ՅՈՒՐԻ, մաթեմատիկոս, ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի նախագահ, էջ 117–118

ՕՍԿԱՆՅԱՆ ՎԱՐԴԱՆ, ՀՀ Արտաքին գործերի նախարար (1998–2008 թթ.), էջ 289–291

ՕՍԿՈՑԿԻ ՎԱԼԵՆՏԻՆ, գրականագետ, հրապարակախոս, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, Ռուսաստանի մտավորականության «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամ, էջ 120–123

Ֆ

ՖՐՈԼՈՎԱ ՕԼԳԱ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (Սանկտ-Պետերբուրգ), էջ 90–91