‘Աքրամ Այլիսլի. «Քարե Երազներ». Գլուխ 1, մաս`1-8’

5533

iLur.am-ը ներկայացնում է ադրբեջանցի գրող Աքրամ Այլիսլիի «Քարե երազներ» գրքի հայկական թարգմանությունը` diplomat.am կայքից: Թարգմանությունը` Արման Նավասարդյանի

Աքրամ Այլիսլին ադրբեջանցի հայտնի գրող է: 2002թ. արժանացել է երկրի «Իստիգլալ» բարձրագույն օրդենի և ադրբեջանական գրականության «Շոհրատ» օրդենի ասպետի կոչումների: Դեռևս խորհրդաին տարիներին Այլիսլին հանրահայտ է դարձել իր «Մարդիկ և ծառեր» եռահատոր աշխատության շնորհիվ, որը թարգմանվել է ԽՍՀՄ բոլոր անդամ-պետությունների և Արևմտյան Եվրոպայի լեզուներով: 75-ամյա գրողի վերջին գործը «Քարե երազներ»-ն է, որը մեծ աղմուկ բարձրացրեց Ադրբեջանում: 

Սա միայն գեղարվեստական աշխատություն չէ, սա դառը ճշմարտությանը բաց աչքերով նայելու փորձ է: Վեպում արծարծվում է ռուսներին, հայերին, վրացիներին, սերբերին, ալբանացիներին ու ադրբեջանցիներին վերաբերող խնդիրներ, որոնք հրատապ լուծման կարիք ունեն, սակայն չեն լուծվում քաղաքական դրդապատճառների, և մարդկային նոր ողբերությունների պատճառ են դառնում: «Վեպը նվիրում եմ իմ բոլոր այն հայրենակիցներին, որոնցից հետո անբուժելի ցավ է մնացել»,-գրել է Աքրամ Այլիսլին իր գրքի նախաբանում: «Քարե երազներ»-ը հայ-ադրբեջանական հակամարտության ու դրանում բազմաթիվ ճշմարտությունների վերհանում է, Ադրբեջանի ներսում հակահայ քարոզչության և իշխանության իրական դեմքի բացահայտում է: 

 

Գլուխ առաջին 

Պառավ հանդերձապահուհու առեղձվածային մահը, անվանի դերասանի 
մահաբեր կատակը և կուստոմս-ատրճանակը 

 

Բաքվի խոշոր հիվանդանոցներից մեկի վիրաբուժական բաժանմունք հասցված վիրավորի վիճակը ծայրաստիճան ծանր էր: Շարժական պատգարակի վրա անգիտակից պառկած վիրավորին հարկի երկայնքով ձգվող կիսամութ միջանցքով տեղափոխեցին շենքի մյուս թևում գտնվող վիրահատական բաժանմունք: Ուղեկցողները սպիտակ խալաթ հագած երկու կին և երկու տղամարդ էին: Պատգարակի կողքից քայլում էր ինքը` նիհարավուն, ճերմակամազ, միջին տարիքի վիրաբույժը: Նա տարբերվում էր գործընկերներից իր զսպվածությամբ, իշխանավայել խստությամբ և խալաթի առանձնակի մաքրությամբ: Եթե հիվանդանոցային այդ առօրեական պատկերում կար էլ անսովոր և անհարկի մի բան, ապա վիրավորին տեղ հասցրած մարդու դեմքի և շարժուձևի տրագիկոմիզմն էր: Նա մանրակազմ, 55-60 տարեկան վտվտուն, հսկայական տռուզ փորին ոչ մի կերպ չհամապատասխանող, փոքրիկ դեմքով մի մարդ էր, որը վազվզում էր բժշկի շուրջբոլորը` անընդհատ կրկնելով. 

-Դոկտոր, հարազատս, դոկտոր… սպանեցին: Նման մարդուն օրը ցերեկով ջարդուխուրդ արին, ստորացրին: Նրանք բոլորն էլ «երազիներ» էին, բոլորը: Հինգ-վեց ջահել «երազիներ»… Այդ փախստական շուն-շան որդիները ամենևին չեն հարգում մարդկանց, դոկտոր, հարազատս: Ոչ արտիստ են ճանաչում, ոչ բանաստեղծ, ոչ գրող: Մենակ թե իմանան, որ դիմացինը հայ է` վերջ: Տեղն ու տեղը կգցեն քածու տակ և վայրի գազանների պես կկոխկրտեն: Բզիկ-բզիկ կանեն, և ոչ մեկը ռիսկ չի անի մոտենալ… Ես նրանց ասում եմ՝ մի խփեք, այդ մարդը, ասում եմ, հայ չէ, նա մեր մարդն է, մեր ժողովրդի զավակը, մեր ազգի հպարտությունն ու խիղճը: Լսողն ո՞վ է: Նույնիսկ չթողեցին ասեմ, թե ե\’ս ով եմ: Ոտքով այնպես հասցրին կողքիս, որ քիչ մնաց տեղն ու տեղը մեռնեի: Այստեղ, դոկտոր, աջ կողքիս: Մինչև հիմա նվվում է… 

Բժիշկը այնքան էլ լավ չէր հասկանում վիրավորին բերած մարդու ասածները: Թերևս, չէր էլ ուզում հասկանալ: Կարող է պատահել, նույնիսկ չէր էլ լսում, թե ինչ էր անդադար մրթմրթում վանդակավոր մոխրագույն վերնաշապկի վրա դեղին փողկապ կապած այդ անդադրում, ծիծաղաշարժ մարդը: Սակայն ուշադիր աչքը կարող էր նկատել, որ բժիշկը մերթ ընդ մերթ քմծիծաղ էր տալիս բեղի տակ: Եվ ոչ թե այն պատճառով, որ վիրավորին բերած մարդու ամեն ժեստը առաջացնում էր կոմիկական տեսարան: Այլ ավելի շուտ այն պատճառով, որ պատգարակին պառկած բաց շիկահեր տղամարդը նիհարակազմ էր և բավական բարձրահասակ: Ով գիտե, միգուցե վիրավորի և նրան տեղ հասցնողի արտաքին տարբերությունը բժշկին հիշեցնում էր Դոն Կիխոտի և Սանչո Պանսայի պատմության ամենատխուր դրվագները: 
Երբ նրանք հասան վիրահատարանի մուտքին, սպիտակ խալաթավոր տղամարդկանցից մեկը փակեց դեղին փողկապով ծիծաղաշարժ մարդու ճանապարհը: 

-Թողեք մտնի,- կարգադրեց բժիշկը,-նա ասելու բան կունենա: Թող պատմի: 

Վիրահատության սրահը չափերով միջանցքից փոքր էր, սակայն ընդարձակ մի սրահ էր` բարձր առաստաղով և մեծ պատուհաններով: Սենյակի մեջտեղում կանգնած վիրաբուժական սեղանը հիշեցնում էր անիվավոր պատգարակը, որով ներս բերեցին վիրավորին: Սպիտակ խալաթով երկու տղամարդիկ, որոնք պատգարակը հասցրել էին վիրահատարան, բարձրացրին նրան, պառկեցրին վիրասեղանին և հայացքով բժշկից հեռանալու թույլտվություն խնդրելով` լուռ դուրս եկան: 
-Պերօքսի՛դ,- բարձրաձայն կարգադրեց բժիշկը` ծալելով խալաթի թևքերը,- բերեք և սրբեք դեմքը: 

Զննելով արնաշաղաղ վիրավորին, նա հայոյեց քթի տակ և դիմելով նրա ուղեկցին հարցրեց.- ո՞վ է սրան այս օրը գցել: 

-Ես արդեն ասացի, դոկտոր «երազիները»: Հայաստանից եկած այդ սրիկա փախստականները: Հերիք չէ, նրանք ջարդեցին մարդու դեմքը, հետո էլ գցեցին գետին և վայրի կենդանինների նման սկսեցին ոտքերով հարվածել փորին: Դոկտոր, դեռ լավ է, որ ես մեջ ընկա: Առավոտից դուրս էի եկել մի փոքր թարմ օդ շնչելու: Մոտեցա այդ անիծված վայրին, որը կոչվում է Ճաղաշար: Մեկ էլ տեսնեմ, շատրվանի մոտ հինգ-վեց բեղավոր սրիկա մարդ են ծեծում: Իսկ ժողովուրդը մի կողմ քաշված, լուռ դիտում է: 

Հետո նա հանկարծ լռեց: Շրթունքները շարունակում էին շարժվել, սակայն խոսքերն ասես ադամախնձորին չէին հասնում: 

-Պերեկիսը վերջացավ, դոկտոր,- հնարավորինս ցածր, ներողություն հայցող ձայնով ասաց բուժքույրը: (Նրանցից մեկը տարիքով էր, մյուս` բոլորովին երիտասարդ): 
-Կարծեմ, սպիրտ պետք է լինի,- անվստահ ասաց վիրաբույժը: 
-Չկա, դոկտոր: Ինչ կար, երեկ ծախսվեց: 
-Լավ, ջրով լվացեք: Մարգանեցը շատ չանեք: Բժիշկը անկյունի լվացարանում ձեռքերն օճառով լվաց, հետո մոտեցավ վիրաբուժական սեղանին:- Հանեք հագուստները, բոլորը: Թողեք միայն վարտիքը: 

Հիվանդը, որի դեմքը, քիթը, կզակը, նարնջագույն բրդե վերնաշապկի օձիքը, երկնագույն պիջակի փեշերը ներկված էին վառ կարմիր արյունով, պառկած էր վիրաբուժական սեղանին` այնքան հանգիստ, որ ասես այդ` այսպես կոչված Ճաղավոր հրապարակում ծեծել էին ոչ թե իրեն, այլ իր ոխերիմ թշնամուն: Նա ամուր քնած էր, չնայած նրա կրծքից պոկվում էին խռպոտ հառաչանքներ: Հերիք չէ նա քնած էր, կարծես թե երազ էլ էր տեսնում, ընդ որում, այդ երազներն ասես նրան մեծ հաճույք էին պատճառում: 

Մինչ կանայք սրբում էին վիրավորի դեմքի լերդացած արյունը, բժիշկը ստուգում էր զարկերակը: Երբ բուժքույրերը մերկացրին վիրավորին, նա սկսեց ուշադիր զննել վերջինիս, ասես հաշիվ էր տալիս ինքն իրեն կամ էլ տեքստ էր թելադրում ինչ-որ մեկին. 
-Երկու կար` վերին շրթունքին: Կզակի շրջանում կոտրվածք չի նկատվում: Ձախ ձեռքը երկու տեղ դուրս է ընկած` արմուկի մոտ և դաստակում: Աջ ձեռքի երկու մատերը կոտրված են` բութը և միջնամատը: Ձախ ոտքի` ծանր մկանային վնասվածք: Աջ ոտքի` ծնկոսկրի ջարդվածք: Մեջքի, կրծքավանդակի, ողնաշարի լուրջ վնասվածքներ չկան: Գանգոսկրի կոտրվածք նույնպես հայտնաբերված չէ: 

Բժիշկը լռեց, հետո թունդ հայոյեց,-Ուղեղի ցնցում:-Նա, չգիտես ինչու, հայոյեց բարձր, ռուսերեն, հետո տաբատի գրպանից հանեց թաշկինակը, առանց շտապելու սրբեց ճակատի քրտինքը և կրկին ռուսերեն,- գազանավարի ծեծել են:
Բժշկի յուրաքանչյուր խոսքից վիրավորին ուղեկցողի դեմքին արտացոլվում էին ապրումներ, ցավ ու տառապանք: Նա հազիվ էր իրեն զսպում, որպեսզի չհեկեկա: Երբ բժիշկը զննումը վերջացրեց` վերջացավ նաև ծիծաղաշարժ մարդու զսպվածությունը: Նա նեղացած երեխայի նման սկսեց հունգուր-հունգուր լաց լինել: 

Սպիտակ խալաթով կանանցից մեկը (նա որ ավելի երիտասարդ էր)` արտասվեց: Տարիքավոր բուժքույրը նույնպես հուզվեց և ցավագին օրորեց գլուխը: Բժիշկն էլ էր շատ խղճում տուժածին: Եվ նա սկսեց հանգստացնել նրան հիվանդանոց բերած մարդուն: 
-Պետք չէ այդպես տանջվել… Սարսափելի բան չկա: Մի տասնհինգ օրից ձեր ընկերը կնմանվի նորածնի, ես նրան ոտքի կկանգնեցնեմ:- Նա գլուխը կախեց, ընկավ մտքերի մեջ, հետո բարձրացրեց գլուխը և զգուշորեն հարցրեց. 
-Ասում ես այս մարդը հա՞յ է… 

Մեր կոմիկական հերոսի աչքերը զարմանքից թռան ճակատը: 

-Վայ, դուք նրան չճանաչեցի՞ք… Դուք չգիտե՞ք Սադայ Սադօղլիին: Ադրբեջանական թատրոնի պարծանքի\’ն: Համար մեկ արտիստի\’ն: Դուք, իրո՞ք չեք ճանաչում այդ մեծ վարպետին, դոկտոր: Հեռուստատեսությունի՞ց էլ չեք տեսել… Դուք ինձ էլ հաճախ պետք է որ տեսած լինեք հեռուստատեսությամբ: Մի գուցե մոռացել եք… Նուվարիշ Կարաբախլի` կոմիկական դերերի հայտնի կատարող… Լավ, ինձ դեռ կարող եք չիմանալ: Ես չեմ նեղանա: Բայց մարդ չկա, որ չճանաչի Սադայ Սադօղլիին: Աշխարհում ոչ-ոք այդպես չի խաղացել Համլետ, Օթելլո, Այդընա, Քեֆալի: 
— Իսկ ես անմիջապես ճանաչեցի ձեզ,- անսքող հպարտությամբ ասաց երիտասարդ բուժքույրը: 

-Ես երկուսիդ էլ հաճախ եմ տեսել հեռուստատեսությամբ,- չգիտես ինչու, մի քիչ խունջիկ-մունջիկ եկավ նրա ավագ գործընկերը: 
-Իսկ դոկտոր Ֆարզանին մեղք չունի: Նա երեսուն տարուց ավելի ապրել է Մոսկվայում, երեք տարի էլ չկա, որ վերադարձել է Բաքու: 
Տեսնելով թե ինչու բժիշկը չի ճանաչում Սադայ Սադօղլիին, արտիստը միանգամից խաղաղվեց: Իսկ որ բուժքույրերը անմիջապես ճանաչելով արտիստներին, ցույց չտվեցին, Նուվարիշ Կարաբախլին վերագրեց այն բանին, որ նրանք, հավանաբար, վախեցան բժշկին անհարմար դրության մեջ դնելուց: 
Նուվարիշ Կարաբախլին նկատեց, որ ասված բոլոր խոսքերը բժշկի ականջին չեն դիպչում: Կամ նա խիստ մտազբաղ էր, կամ ինքը` Նուվարիշ Կարաբախլին, չի կարողանում գտնել անհրաժեշտ բառեր: Դրա համար նա փորձեց հնարավորինս կենտրոնանալ և սկսեց ավելի պարզ և պրիմիտիվ ձևով պատմել կատարվածը:

Դոկտոր, դեպքը կատարվեց այսպես: Քաղաքում էի: Ճիշտ ժամը չեմ հիշում, կարող է տասն էր, կարող է` տասնմեկը: Ճաղաշարում շատրվան կա, հավանաբար, տեսակ կլինեք: Հանկարծ այդտեղից լսվեց սարսափելի գոռոց: Ինչ-որ մեկն ասես ոռնում էր: Պարզվում է, որ նա ծեր հայ էր: Դուրս էր եկել հաց առնելու և տեղն ու տեղն ընկել էր «երազիների» ձեռքը: Տնային հագուստով… հողաթափերով: Երբ մոտեցա, դժբախտ մարդուն արդեն սպանել և ավազանն էին նետել: Աչքերը բաց էր, դոկտոր, և ուղիղ ինձ էր նայում: Ես չտեսա, թե ինչպես են նրան սպանում: Իսկ տեսնողները պատմեցին, որ այդ երիտասարդները հային նախ գցել են ավազանը, սառցաջրի մեջ, հետո կանգնել են ավազանի եզրին և ոտքերով այնքան են խփել, մինչև որ սպանել են: Իսկ Սադայ Սադօղլին  Աստված նրան օգնական, դժբախտությունը նրանից կարծես անպակաս է: Եվ ինչու՞ հենց այդ պահին նա պետք հայտնվեր այդ անիծված տեղում…Նա չդիմացավ, երբ տեսավ կատարվածը, չդիմացավ և վե\’րջ… Ախր նա արտիստ է, մարդասեր անձ: Խիղճը չտարավ: Նետվեց օգնության: Այդ «երազիններն» էլ հավանաբար չգիտեին նրան: Նրանք տեղացիներ չեն, եկվորներ են: Դրեցին հայի տեղ և վայրի կենդանիների նման վրա տվեցին: Եթե ես մի վայրկյան էլ ուշ հասնեի, նրան կուղարկեին ծերուկ-հայի հետևից: Բայց Աստված ողորմեց` նա կենդանի մնաց: Աղաչում եմ, դոկտոր, փրկե՛ք նրան: Այդ մեծ մարդու կյանքը ձեր ձեռքում է: 

Այսպիսի վերամբարձ խոսքերով արտիստը վերջացրեց իր ելույթը: Բժիշկը շտապեց սկսել գործողությունը: Սակայն պարզվեց, որ դրա համար ինչ-որ նյութեր պակասում են: Բացի այդ, արտիստի պատմածն, ըստ երևույթին, ցնցել էր նրան: Նա ոչինչ արտասովոր չգտավ այն բանի մեջ, որ վիրահատական սեղանին անգիտակից պառկած Համլետ-Օթելլո-Քեֆլի-Իսկենդերը փորձել էր փրկել ծերուկ-հային: Բժշկի կարծիքով, հենց այդպես կվարվեր ամեն մեկը, ով իրեն մարդ է համարում: Սակայն այդ քաղաքի մարդիկ, ասես խոսքները մեկ արած, ձգտում էին հեռու մնալ այն բանից, որը կոչվում է մարդկայնություն: Կարծես թե նրանց շահավետ էլ չէր պահել մարդկային դեմքը: 

Ընդամենը մի տաս-տասնհինգ օր առաջ Ֆարզանին հենց այստեղ, այս վիրահատարանում, 14-15 տարեկան մի հայ աղջկա ենթակեց շատ բարդ վիրահատության, որին Աստված գիտե, թե ինչպես էին հիվանդանոց հասցրել: Մետրոյում, ուր միշտ լիքը մարդ կա, մի քանի կին-ադրբեջանուհի հարձակվել էին աղջկա վրա և հարյուրավոր մարդկանց աչքի առաջ հաշվեհարդար տեսել նրա հետ: Իսկ դրանից մի քանի օր առաջ ինչ-որ պոետ-դեգեներատ ներխուժել էր հիվանդանոց և ծեծելով կաբինետից դուրս էր քշել քառասուն տարի սրտաբանական բաժանմունքում աշխատած բժշկին: Դրանից հետո հիվանդանոցում ոչ մի հայ չմնաց` ոչ բժիշկ, ոչ էլ օժանդակ ծառայող: Ոմանք թաքնվեցին տներում, ոմանք էլ հեռացան Բաքվից: 

-Պարզ է, Նումաիշ մուալլիմ: Ինչպես պարսիկներն են ասում. մեսելե մելում եստ,-առույգ` վատ տրամադրության հետ չբռնող ձայնով ասաց բժիշկը՝ դասավորելով վիրաբուժական պարագաները: 

Նուվարիշ Կարաբախլին չվիրավորվեց, որ բժիշկը աղավաղեց իր անունը (երեսուն տարուց ավելի Մոսկվայում ապրած մարդը միանգամայն այդ իրավունքն ունի), սակայն չզլացավ ճշտել իր անունը: 

-Ո֊՞վ է Նուվարիշ Կարաբախլին, դոկտոր,- ասաց նա: Սովորական արտիստ: Հարյուր Նուվարիշ Կարաբախլի Սադայ Սադօղլիի եղունգն իսկ չարժի: Լավ կլիներ, որ այդ սրիկաները նրա փոխարեն ինձ ծեծեին: 
-Նա էլ է՞ ղարաբաղցի,- հարցրեց բժիշկը, հերթական անգամ հիվանդի բազկերակը ստուգելով: 
-Ոչ, դոկտոր, ոչ: Ես էլ ղարաբաղցի չեմ: Ծնունդով Կյուրդամիրից եմ: Կարաբախլին իմ մականունն է: Իսկ Սադայ Սադօղլին ծնվել է Նախիջևանում, այնտեղ Օրդուբադի շրջանում կա այսպիսի մի գյուղ` Այլիս: Շատ հին գյուղ է, դոկտոր, ես այնտեղ երբեք չեմ եղել: Ժամանակին, ասում են, այդ գյուղում շատ հայեր են ապրել: Նրանց յոթ, թե ութ եկեղեցիները մինչև հիմա կանգուն են: Երևում է, այդ հայերը շատ խելոք, լավ մարդիկ են եղել: Իսկ Սադայ Սադօղլին այնպիսի մարդ է, որ եթե աշխարհն էլ շուռ գա, նա սպիտակին սև չի ասի: Արդեն քանի անգամ իր լեզվի համար պատմությունների մեջ է ընկել, բայց չի խրատվել: Մի քանի ամսից նա կդառնա հիսուն, սակայն մնացել է տասնամյա երեխա: Ինչ որ մտքում է, լեզվի ծայրին է: Չի կարող գոնե մի քիչ լռել, նույնիսկ այս խառը ժամանակներում: Նա ասում է՝ հայերը չեն վատը, այդ մե\’նք ենք վատը: Ու չի վախենում: Ամեն տեղ խոսում է` և\’ թատրոնում, և\’ չայխանայում: 

Բժիշկ Ֆարզանին, լայն բացված աչքերով, այս անգամ առանձին ուշադրությամբ նայեց վիրավորի դեմքին: Կարծես հիմա նոր տեսավ նրան, առաջին անգամ: Մինչ այդ գերեզմանային լռություն պահած կանայք սկսեցին ինչ-որ բանի մասին փսփսալ: Ֆարզին վճռական թևանցուկ արեց Նուվարիշ Կարաբախլիին և ուղեցեց դեպի դուռը: 
-Դեհ, երիտասարդ, դու այստեղ այլևս անելիք չունես: Նստիր միջանցում և հանգստացիր: Ուզում ես, տուն գնա, խմիր մի հարյուր գրամ ու քնիր: Հետո, եթե ուզես, կգաս: Սա քեզ, բարեկամս, կույրաղիք կտրել չէ, պահանջվում է լուրջ աշխատանք, երեք-չորս ժամ կտևի: Չվախենաս: Ընկերդ կապրի: Ես նրանից այնպիսի Օթելլո սարքեմ, որ Դեզդեմոնան ուրախությունից ուշաթափվի: 
Այդ խոսքերով նա արտիստին ուղեկցեց միջանցք և դուռը հետևից ծածկեց: Երբ վիրահատարանի երկփեղկ դռները փակվեցին, Նուվարիշ Կարաբախլին հանկարծ ուժեղ մենակություն զգաց, ասես ողջ աշխարհը մնաց փակ դռների հետևում: Երկար կիսամութ միջանցքը գերեզմանային թախծություն էր շնչում: Լույսը չէր վառվում: Շուրջը` ոչ ոք: Միջանցքի դիմացի պատի խոշոր երկփեղկ մռայլ և խամրած պատուհանները դրսի լույսը ներս չէին թողնում. կամ շատ աղտոտ էին կամ էլ փողոցում արդեն մութ էր: Միայն մի տեղում` ապակեպատած պատշգամբից ոչ հեռու՝ դռան մոտ, նշմարվում էր նստարան: Միջանցքում ուրիշ նստելու տեղ չկար: Նուվարիշ Կարաբախլին դանդաղ շարժվեց նստարանի կողմը, զգալով գլխապտույտ և սկսվող սրտխառնոց: Նա վաղուց էր ուզում ծխել, սակայն անգամ ուժ չուներ ձեռքը մտցնել գրպանը և հանել ծխախոտատուփը: 
Մոտենալով նստարանին, նա նկատեց դռան մոտ փակցված երկու ցուցանակ: Վերին ցուցականի վրա խոշոր տառերով գրված էր ‹‹ՎՆԱՍՎԱԾՔԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՎԻՐԱՀԱՏԱԿԱՆ ԲԱԺԱՆՄՈՒՆՔ››, իսկ դրա տակ ավելի փոքր տառերով. ‹‹Բաժանմունքի վարիչ, վիրաբույժ Ֆարիդ Հասանովիչ Ֆարզանի››: Բժիշկ Ֆարզանիի կաբինետի դուռը բաց էր: 

Նուվարիշ Կարաբախլին տանջահար էր, ցանկանում էր նստել դռան մոտի նստարանին, բայց չնստեց: Թվում էր, որ եթե նստի, այլևս երբեք չի կարողանալու վեր կենալ: Զգուշությամբ նայեց կաբինետից ներս. սեղան, երկու մաշված աթոռ, դիվան, սեյֆ, սառնարան, հին հեռուստացույց, էլեկտրական թեյնիկ, լվացարան… Գրպանից հանեց ծխախոտը, բայց կրկին չհամարձակվեց ծխել: Սրտխառնոցն ուժեղացավ, նա շարժվեց պատուհանի կողմը, և չհասած՝ տեսավ, որ վիրահատարանի մյուս կողմում ձգվում է նույն տիպի երկար միջանցք: Ի տարբերություն դատարկ միջանցքի, որտեղ բժիշկ Ֆարզանիի կաբինետն էր, այս միջանցքում կային բազմաթիվ պղտոր մոխրագույն ապակիներով պատուհաններ` դիմացը կապտագույն դռներով հիվանդասենյակներ: Պատուհաններից մեկի մոտ, ոտքը գիպսի մեջ, հենակներին հենված մի երիտասարդ ծխում էր: Հեռավոր հիվանդասենյակի բաց դռան մոտ մի ծեր կին էր կանգնած` վիրակապված ձեռքով: Այդ երկուսից բացի միջանցքում ոչ-ոք չկար: 

Նուվարիշ Կարաբախլին վերջապես վառեց սիգարեթը, և առաջին իսկ կումից աչքերի առաջ մթնեց: Վախենալով ընկնելուց, նա հազիվ հասավ նստարանին և նստեց, այնքան ժամանակ, մինչև որ աչքերին իջած շղարշն աստիճանաբար ցրվեց: Դա նրան չվախեցրեց: Սովոր էր: 
Հիմա նա ամենից շատ մտահոգված էր, թե ինչպես կատարվածի մասին պատմի Սադայ Սադօղլիի կնոջը` Ազադե խանումին: 

 

Նուվարիշը հաճախ էր լինում Սադայ Սադօղլիի տանը: Եվ գիտեր, որտեղ է աշխատում նրա կինը: Ազադե խանումը երևի դեռ գործի տեղում է: Սակայն այս րոպերին վեր կենալ և գնալ նրա մոտ Նուվարիշի համար գրեթե անհնար էր: Նա դեռ չէր որոշել, թե ինչպես պատմի նրան ամեն ինչի մասին: Ամենալավը կլիներ մնալ այստեղ և սպասել մինչև գործողությունը վերջանա: Իսկ երբ Սադայն ուշքի գա, ավելի հեշտ կլինի Ազադե խանումին պատմել կատարվածը (նա մոռացել էր, որ օրը կիրակի էր և նա չէր աշխատում): Նուվարիշ Կարաբախլին ամուսնացել էր երեք անգամ, սակայն տանը նրան ոչ ոք չէր սպասում: Առաջին անգամ ընտանիք կազմելու փորձ Նուվարիշն արել էր 15-20 տարի առաջ: Սիրած աղջկան առանց նշան, առանց հարսանիք, առանց օժիտ և առանց ձևականության նա նստեցրեց տաքսի ու բերեց հայրական տուն: Լավ, հարսանիքը գլուխը քարը, բայց Նուվարիշի մայրը ոչ մի կերպ կուլ չտվեց, որ հարսն անօժիտ է: Կեսուրի հետ մեկուկեսամսվա կռիվներից հետո հարսը հավաքեց ունեցած-չունեցածը, տնից դուրս եկավ ու այլևս չվերադարձավ: 

Այդ ժամանակ` իր երիտասարդ տարիներին, երբ նա խաղում էր ընդամենը երկրորդական դերեր, թատրոնի հնագույն աշխատողներից մեկի ‹‹բնակարանային պայմանները բարելավվեց››, իսկ նրա կիսանկուղային բնակարանը Մոնտինեում, բաժին հասավ Նուվարիշին: Այս բնակարանում նա ապրում էր երկրորդ կնոջ հետ, որն ինը ամիս հետո վախճանվեց քաղցկեղից: Իսկ երրորդ կինը` թատրոնի անվանի դերասաններից մեկի աղջիկը` Զուլիետան, 36-ամյա պառաված օրիորդ էր: Հինգ տարի նրանք երեխա չէին ունենում: Հետո տղա ծնվեց: Բայց մի անգամ, երբ նորածինը դեռ երեք ամսական չկար, Զուլետան գիշերը նրան կերակրելիս ամուր քնեց, իսկ երբ զարթնեց հայտնաբերեց երեխայի կապտած դիակը. երեխան խեղդվել էր մոր կրծքերի արանքում: Զուլետան դադարեց ուտել, խմել, քնել: Խեղճը երեխայից հետո 10 օր էլ չապրեց: Նիհարեց, չոփ կտրեց, վառվեց մոմի պես, հալվեց, չքացավ ինչպես ստվեր, ասես` չէր էլ եղել: Հիմա, 10 տարուց ավելի Նուվարիշը քաղաքի կենտրոնում ուներ երկու սենյականոց բարեկարգ բնակարան: Եվ մինչև այս տարվա փետրվարը նա այդ բնակարանում ապրում էր այսօրվա համար անգամ երջանիկ, անհոգ կյանք: Հետո բախտը երես թեքեց նրանից: Հիմա Նուվարիշ Կարաբախլին աշխատում էր տուն վերադառնալ միայն գիշերները, այն էլ նրա համար, որ գնալու տեղ չուներ: Սեփական տանը ոչ խաղաղություն կար, ոչ քուն, ոչ հանգիստ` ոչ մի րոպե: Պատճառը Բաքսովետի աննշան, բայց փողոտ պաշտոն զբաղեցնող հաստափոր աժդահան էր, որը զավթել էր թատրոնի հնագույն աշխատակցուհու, հանդերձապահ Գրետա Սարկիսովնա Մինասովայի բնակարանը, որը վերջինս ստացել էր Նուվարիշի հետ միաժամանակ նույն տան տասներորդ հարկում: Բաքսովետի հաստափորն այդտեղ բացել էր իսկական բարդակ: Պատից այն կողմ ողջ օրը աղմուկ-աղաղակ էր: Հնամաշ, փորձառու և տակավին ջահել` այդ արհեստը նոր սկսած պոռնիկների հիստերիկ ծիծաղը և ճվոցները, նրանց բնական կամ ձևական հաճույքի տնքոցները խենթացնում էին արտիստին, հանգիստ չէին տալիս ցերեկը, քնել չէին թողնում գիշերը: 

Լուրեր էին պտտվում, որ այդ աժդահան Շուշիի ամենահարուստ մարդկանցից է: Բաքվում նա հայտնվել էր վերջերս, աշխատանքի էր տեղավորվել Բաքսովետում, Նուվարիշի հարևանությամբ, կոոպերատիվ շենքում առել էր չորսսենյականոց բնակարան: Այդ մարդու կառուցվածքը քառակուսի էր: Ուսերի լայնությունն ամեն ստանդարտներից դուրս էր: Սևագորշ մազեր, սև ու խիտ հոնքեր, առատ բուսած բեղեր, դուրս պրծած, ոչինչ չարտահայտող կոկորդիլոսի աչքեր: Այդ մարդու անգամ անունն ու ազգանունը Նուվարիշ Կարաբախլիի համար դաժանության և անգթության արտահայտություն էր` Շահղաջար Արմաղանով: Թող գետնի տակն անցնի այդ կենդանուն նման անուն տվողը: 

Մի օր առավոտյան, երբ նոր-նոր էր լույսը բացվում, բակում հարայ-հրոց բարձրացավ, թե ինչ-որ մի հայ կին պատշգամբից իրեն գցել է: Գրետա Սարկիսովնայի ծերունական փոքրիկ մարմինը դեռ թփրտում էր սեփական արյան լճակի մեջ, իսկ քաղաքում սկսեցին անհեթեթ լուրեր պտտվել, թե իբր պատշգամբից նետված հայ կինը մահից առաջ մեղայական գրություն է թողել. ‹‹Ես ատում եմ ինձ` հայերի կատարած հանցագործությունների համար: Ես ատում եմ իմ ժողովրդին և այդ պատճառով այլևս չեմ ուզում ապրել: Ղարաբաղը պատկանում է Ադրբեջանին: Կեցցե Ադրբեջանը››:

 

Նուվարիշը և այն ժամանակ, և հիմա մազաչափ անգամ չէր կասկածում, որ այդ ‹‹ինքնասպանությունը›› շուշեցի աժդահայի ձեռքի գործ է: Անկասկած, Շահղաջար Արմաղանովն է գցել Գրետա Սարկիսովնային պատշգամբից: Հիմա այդպիսի ժամանակներ են: Կուզես պատշգամից օրական հարյուր հայ նետիր վար: Հետներն էլ մուսուլման: Ուզած մարդու հանգիստ կարելի է ջնջել երկրի երեսից, եթե նա ‹‹մեջք›› չունի: Եվ արտիստն օրեցօր ավելի ու ավելի էր վախենում այդ շուշեցուց: Հիմա ոչ օրենք կա, ոչ դատ, ոչ դատաստան: Մի գեղեցիկ օր կառնի` իրեն էլ ցած կշպրտի պատշգամբից, հետո կասի, թե ինքնասպան է եղել: Ո՞վ է քննողը, ո՞վ է ապացուցողը, որ այդ սառնարյուն, անխիղճ, անաստված մարդը բանդիտ է: 

Սառը, մոխրագույն սթրեսը դեռ չէր անցել, իսկ արտիստի փուխր, հուզական ոգում գլուխ էին բարձրացնում զայրույթն ու ատելությունը: Ախր օրական քանի՞ անգամ կարելի է տեղամասային ոստիկանին նույն բանն ասել՝ մարդ եղիր, խիղճ ունե՞ս, փակիր այդ բարդակը, թե չէ ողջ քաղաքը շուտով կդառնա մի մեծ հանրային պոռնկանոց: Այդ հարցով արտիստը քանի-քանի անգամ է եղել միլպետի մոտ, քանի-քանի նամակ ու հեռագիր է ուղարկել ռայկոմ, Կենտրոնական Կոմիտե, նույնիսկ Բաքսովետ, մինչև որ չի հանգել հետևյալ եզրակացության՝ կամ երկրում իշխանություն չկա, կամ էլ մարդիկ, ովքեր կանգնած են այդ իշխանության ղեկին` դահիճ Շահղաջարով Արմաղանովի հետ են: Թատրոնում էլ նա բոլորին պատմում էր, թե ինչ է կատարվում վերջերս Գրետա Սարկիսովնայի բնակարանում: Միայն Սադայ Սադօղլին ոչինչ չէր ասում: Անիմաստ էր համարում, քանի որ այդ մարդն ուներ իր աշխարհը, ճախրում էր անուրջներում: Հետո նա չէր ուզում այդ կեղտի մեջ թաթախել մի մարդու, որի հանճարեղությանը հավատում էր ողջ հոգով: 

Վերջերս նա, ամառվա տոթին անգամ պինդ փակում էր դուռ ու լուսամուտ, և միայն Աստված գիտե, թե ինչ ապրումների մեջ էր ընկնում ամեն գիշեր մինչև լուսաբաց: Այդպիսի մղձավանջային գիշերներից մեկում նա միտք հղացավ՝ ձեռք բերել ատրճանակ: Այդ խնդրանքով նա դիմեց միլիցիայի և զինկոմիսարիատի բազմաթիվ ծանոթների: Սակայն նրա խնդրանքը միայն ծիծաղ էր առաջացնում: Նրա տեսքից մարդիկ արդեն ծիծաղում էին: Եվ երբ արտիստն արդեն հույսը բոլորովին կտրել էր, թե կարող է զենք ճարել և գոնե տանն իրեն ապահով զգալ, անվանի գրողներից մեկը, որի երեք պիեսները բեմադրվել էին նրանց թատրոնում, Նուվարիշին հուշեց ամենապարզ ճանապարհը: Ըստ գրողի խոսքերի, հիմա Ժողովրդական ճակատի յուրաքանչյուր անդամ ունի մեկ, նույնիսկ մի քանի ատրճանակ: Այդ ‹‹տղաների›› միջոցով կարելի է գնել ոչ միայն ‹‹մակարով›› կամ ‹‹կալաշնիկով››, այլև` նույնիսկ իսկական գնդացիր: Եվ հենց նույն հեղինակավոր գրողի ասելով, բավական է, որ Նուվարիշ Կարաբախլին այցելի Ժողովրդական ճակատի շտաբ և խնդրանքը շշնջա Գլխավոր Բեյի ականջին: 

Արտիստը վաղուց և լավ էր ճանաչում Բեյին: Հարյուր անգամ նրա հետ թեյել էր Բաքվի զանազան չայխանաներում` Բուլվարում, Մալականների այգում, Ազնեֆթի հրապարակում, և երբ գրպանում գրեթե փող չէր լինում անգամ, աշխատում էր վճարել թեյի համար: 
Եվ ահա արտիստն այդ օրը՝ կեսօրին, դուրս գալով տնից, ուղիղ գնաց «Ժողովրդական ճակատի» շտաբ: Բեյը դեռ չէր եկել: Արտիստը համարյա մեկ ժամ սպասեց մուտքի մոտ: Հետո մտավ ‹‹Արազ›› կինոթատրոնին կից կաֆեն, խմեց 150 գրամ օղի ու կերավ երկու բաժին նրբերշիկ: Իսկ երբ դուրս եկավ կաֆեից և կրկին ուղղվեց դեպի Ժողճակատի շտաբ, այնտեղ` ավազանի մոտ ընկավ այդ սարսափելի պատմության մեջ: 

Հիմա նստած հիվանդանոցի միջանցքի նստարանին և սպասելով վիրահատության ավարտին, Նուվարիշ Կարաբախլին նախօրոք գրում էր Գլխավոր Բեյի հետ իր դեռևս չկայացած հանդիպման հոյակապ սցենարը:

Բարով ես եկել, բեյ: Անսահման ուրախ եմ քեզ տեսնելուս համար,-ասում է Գլխավոր բեյը արտիստին: 
Այդպես (արտիստի երազանքներում) սիրալիր և բարեհամբույր կերպով է դիմավորում Գլխավոր Բեյը իր վաղեմի բարեկամին չայխանայում: 
Ինչպե՞ս են գործերդ, հարազատս: Ի՞նչ նորություններ կան թատրոնում: Ու՞մ պիեսն եք պատրաստում: Երեկ երեկոյան տղաներին հարցնում էի քո մասին: Ասում էի, այս ու՞ր է, չի երևում: Հետաքրքրվեք, որտե՞ղ է մեր բեմի վարպետը: Կարող է որևէ բանի կարի՞ք ունի

Լսելով ‹‹կարիք› բառը, արտիստն անմիջապես ասաց, որ ատրճանակի կարիք ունի: Նա պատրաստվում էր պատմել Բեյին հարևան բնակարանում ողջ թափով գործող բարդակի մասին ևս, սակայն Բեյը մեծ մարդկանց հատուկ նույնքան մեծ նրբանկատությամբ, հասկացավ, թե ինչն է իր հին բարեկամին բերել Ժողովրդական ճակատի շտաբ, և մեծահոգաբար նրան ազատեց ավելորդ ճիգերից: 

Դա փոքր հարց է, բեյ:- Այստեղ Գլխավոր բեյը շոյում է մորուքը, հետո բարձր և ոգեշնչված արտասանում: — Մեր պարտքն է պահպանել ժողովրդին պետք մարդկանց:-Հետո նա բարձրացնում է հեռախոսափողը և ինչ-որ մեկին հրամայում:Արտիստի համար բերեք նոր ատրճանակ: Նա իմ բարեկամն է: Մեր ականավոր արտիստը: Այո, ծանր ժամանակներ են, վտանգավոր: Մենք հնարավորինս պետք է պահպանենք մեր լավագույն մարդկանց: 

Գլխավոր Բեյը (արտիստի երազանքներում) արտասանում է հենց այդ խոսքերը, և սիրալիր ժպտալով Նուվարիշին, ցածրաձայն ավելացնում հեռախոսափողի մեջ:- Փամփուշտ շատ դիր

Ինքն իրեն վերջնականապես համոզելով, որ շուտով հենց Գլխավոր Բեյից ինքը ատրճանակ է ստանալու, Նուվարիշ Կարաբախլին թախիծով հիշեց, թե ինչպես ընդամենը տարի, տարիուկես առաջ նրանք երկար ու հաճելի նստում էին տարբեր չայխանաներում: Հիշեց նաև, թե ինչպես 1979 թվականի մայիսին այն ժամանակվա ողջ Ադրբեջանի «Առաջինը» հանկարծ հաճախեց թատրոն և հանկարծ էլ նրան հատկացրեց բնակարան քաղաքի կենտրոնում: 

Նույնպես հիշեց, թե ինչպես մի անգամ, 60-ականների վերջին ուժեղ հարբեց, և այդ վիճակում ավտոբուսի կանգառում, Զեվին փողոցի անկյունում, հանդիպեց նրան, որին քաղաքում Տեր էին անվանում: Այն ժամանակ Նուվարիշ Կարաբախլին դեռ ապրում էր հոր տանը և նոր-նոր էր բեմ դուրս գալիս երկրորդական դերերով: (Սակայն լինում են չէ՞ կյանքում հրաշքներ) քաղաքի այն ժամանակվա Տերը տեսել էր այդ աննշան դերերը Նուվարիշի կատարմամբ: Եվ ոչ միայն տեսել էր , այլև հիշել: 

Այդ երեկո Տիրոջ քեֆն էլ էր տեղը, գալիս էր ինչ-որ կերուխումից (կողքից քայլում էր երկու ամրակազմ տղամարդ` նրա թիկնապահները): 

Ա~…ա~ արտիստ, սպասի ախպերս,-ասաց նա:- Համա թե խմել ես, էդ որտե՞ղ ես էդպես կոնծել:- Նա աչքով արեց թիկնապահներին:- Ես էլ եմ խմած: Մենակ թե տեսնու՞մ ես քեզ պես կանգնած տեղս չեմ ճոճվում

Այն ժամանակ Նուվարիշը, բնականաբար, դեռ ծանոթ չէր հանրապետության Առաջին մարդու հետ, և եթե Առաջինը ձեռք չմեկներ նրան և չասեր, որ  ‹‹ծանոթանան››, հավանաբար, չէր իմանա, թե այդ գիշեր ում էր հանդիպել Զեվին փողոցում: 
Արի ծանոթանանք (ասաց անունը): Ես քեզ գիտեմ, դու արտիստ ես: Եվ լավ դերեր ես խաղում թատրոնում: Իսկ ո՞ւր ես գնում այս կեսգիշերին
Նուվարիշը փաթ-փաթ ընկնող լեզվով հազիվ արտաբերեց. 
ԽըխըԽըրդալան: Ավտոբուս եմ նստում
Երկար դիմագծեր ունեցող Առաջինը ոտքից գլուխ չափեց արտիստին: 
Դե գնա,- հրամայեց նա վախեցնող արհամարանքով:- Ուշ է: Քայլով մա՛րշ: Մեկ էլ էդպես չխմես

‹‹Դու դեռ Խըրդալանու՞մ ես ապրում››: Առաջինի` ավելի ուշ թատրոնում ասված այդ խոսքերը, ասես կենդանի հնչեցին արտիստի ականջներին, այնքան կենդանի, որ կարծես հիվանդանոցի անշունչ պատերն անգամ լսեցին դրանք: 

Ես հիմա ապրում եմ Մոնտինա ավանում, հողից մի հարկ ներքև,- համարձակ կատակեց արտիստը
Վաղվանից կապրես քաղաքի ճիշտ կենտրոնում` գետնից 10 հարկ բարձր,- կատակին կատակով պատասխանեց Առաջինը

Այդ երեկո թատրոնի ողջ ստեղծագործական կոլեկտիվը` խաղալով Ախունդովի ‹‹Մեսյո Ժորդանը››, հավաքվել էր տնօրեն Մոպասան Միրալամովի առանձնասենյակում: Նուվարիշը ներկայացման մեջ խաղում էր դերվիշ Մաստալի-շահի դերը, և Առաջինը կարծես թե գոհ էր նրա կատարումից: ‹‹Դու Շեյխ Ահմեդն էլ ես փայլուն խաղում ‹‹Մեռածներում››,- ասաց նա:- Հեռուստատեսությամբ երկու անգամ դիտել եմ: Շա՛տ խաղա նման դերեր»: 

Պարզ դարձավ, որ այդ օրը գալով թատրոն, Առաջինը նախօրոք պլանավորել էր բնակարաններ հատկացնել մի քանի աշխատողի: Երջանիկների մեջ պետք է որ անպայման լիներ Գրետա Մինասովան: ‹‹Այստեղ մի հնագույն աշխատող կար` Մինասովա: Նա դեռ աշխատու՞մ է››,- ձևի համար տնօրենին հարցրեց Տերը: 

 

Եվ Գրետա Սարկիսովնան անսպասելի հրավերից շփոթված, մեռելից էլ գունատված մտավ Մոպասանի առանձնասենյակը, իսկ դուրս եկավ այնտեղից երջանկությունից լալով և անընդհատ կրկնելով. ‹‹Շնորհակալություն, որդյակս, անսահման շնորհակալություն››: 

Մինչև հիմա Գրետա Սարկիսովնայի դեմքի արտահայտությունը, որը նա ուներ այդ երեկո, արտիստի աչքերի առաջ է: Միգուցե ավելի կենդանի, ավելի արտահայտիչ, քան թե կար իրականում: Մեկ էլ նա հիշում էր Սադայ Սադօղլուի դեմքը` գորշագույն դարձած դեմքը, արնակալած աչքերը, բարկությամբ և կատաղությամբ լի հայացքը: Հենց սկզբից նրա և Տերի ջուրը մի առվով չէր հոսում: Նուվարիշի կարծիքով մեղքը ոչ թե Տերինն էր, այլ Սադայինը` նրա համառության և հպարտության երեսից: ‹‹Սաունայում բարեկամներ է ձեռք բերում օղի խմելով: Ամեն մեկին մի բան է շպրտում, իսկ խլում է մարդու ամենակարևոր բանը` արժանապատվությունը: Կռտում է ժողովրդի ոգին, որ բոլորին սարքի անլեզու և ձեռնասուն››: 

Նման սարսափելի խոսքեր Սադայ Սադօղլուն չէր վախենում արտասանելուց նաև թատրոնի ղեկավարության ներկայությամբ:

‹‹Իսկ դու ինչի՞ կարիք ունես, պարոն Սադօղլի››,- Սադային այդկերպ դիմեց այն ժամանակ Առաջինը` խուլ և անվստահ ձայնով, ինչն ամենևին բնորոշ չէր նրան, և կարծես ձայնը նույնիսկ թեթև դողաց: Իսկ ‹‹պարոն›› բառի մեջ հնչեց անսքող ծաղր, նույնիսկ թաքնված զայրույթ: Սադայ Սադօղլուի ‹‹աշխարհայացքը››, անշուշտ, հայտնի էր Տերին: ‹‹Ես ոչ մի բանի կարիք չունեմ››,-բարձր և մեծամտաբար պատասխանեց Սադայ Սադօղլին: Առաջինի հետ խոսելիս մարդիկ ոտքի են կանգնում: Իսկ սա տեղից անգամ չշարժվեց: ‹‹Երբ բան ու գործ չունի, գալիս է թատրոն զվարճանալու: Ամեն մեկին հասնող բնակարանը նա այն ձևով է զիջում մարդկանց, ասես քաղաքի տները հորից է ժառանգել››,- առանց որևէ մեկից վախենալու նա հայտարարեց ժողովից հետո: Հաջորդ օրը թատրոնում բոլորն ափսոսանքով նշում էին, որ եթե Սադայ Սադօղլին Առաջինի ներկայությամբ իրեն մի փոքր ‹‹արժանավել›› պահեր, նրան էլ քաղաքի կենտրոնում բնակարան կհասներ, այն շենքում, որտեղ նախարարներն էլ կերազեին ապրել: Դե, դրանից հետո արի ու մի ասա, որ մարդու ամենաոխերիմ թշնամին իր լեզուն է: 

Նստարանին Նուվարիշ Կարաբախլին կծիկ գալով քնեց ու տեսավ կյանքի երևի ամենասարսափելի երազը: Գորշավուն, տարօրինակ մի տեղ էր ընկել: Խոնավությունը թափանցում էր ոսկորների մեջ: Շուրջբոլորը ամայություն էր. ոչ տուն, ոչ ծառ, ոչ ոք և ոչինչ, բացի արյան սև լճակից: Հանկարծ Գրետա Սարկիսովնան հայտնվեց` կրիայի ձվից նոր պրծած ձագի տեսքով, որը դուրս սողաց իր սեփական արյան լճակից և ուղղվեց դեպի ջուրը: Կես մեռած, կես կենդանի, մերկ, քերթված մաշկով` այնքան այլանդակ, այնքան սարսափելի, որ երևի երկրի արարման օրից ոչ ոք նման զարհուրելի բան չէր տեսել: Գրետա Սարկիսովնան սողում ու սողում էր գետնի վրաով` գալարվելով օձի պես: Բայց դա Նուվարիշի բնակարանի ասֆալտապատ բակը չէր: Տեղանքը հիշեցնում էր նրա Խըրդալանի տան լերկ հողը, որի վրայով սողում էր Գրետա Սարկիսովնան, ասես ճգնում էր սողալ մինչև իր մահվան դուռը: Սակայն նրա մահը ինչ-որ մեկը գողացել էր և անամոթաբար թաքցրել, որ նա չհասնի դրան: Սողալով նա մերթընդմերթ բարձրացնում էր գլուխը գետնից և քրթմնջում էր. ‹‹Շնորհակալ եմ որդիս, հոգաչափ շնորհակալ եմ»,- հետո կրկին անասելի ցավերի ու տանջանքների մեջ շարունակում էր սողալ մահվանն ընդառաջ… Եվ Նուվարիշը հանկարծ հասկացավ, որ Գրետա Սարկիսովնան շիփ-շիտակ սողում է դեպի ինքը: Թվում էր, թե այդ կնոջ մահը հենց Նուվարիշից է կախված, և Գրետա Սարկիսովնան ցանկանում էր նրա ձեռքից ստանալ իր մահը և մեկընդմիշտ ազատել չարչրկված մարմինը ցավից ու տանջանքից… Որքան մոտ էր սողում Գրետա Սարկիսովնան, այնքան վախն ու սարսափը պատում էր Նուվարիշին: Արտիստը փորձում էր փախչել մեռնող կնոջից, որը ոչ մի կերպ ոգին չէր ավանդում: Սակայն նա չէր կարողանում քայլ անգամ գցել, ասես արճիճով լցված լիներ: Մղձավանջից տանջահար արտիստը բացեց աչքերը և երջանիկ զգացումով իրեն գտավ սառն ու խոնավ միջանցքում: Լույսերը վառել էին, և միջանցքի մյուս ծայրին վիրհատարանի դռները կրնկի վրա բաց էին: 
Քունը գլխին, դեռ երազի տպավորության տակ, Նուվարիշ Կարաբախլին մտավ բժիշկ Ֆարզանիի առանձնասենյակը և հասկացավ, որ նա խոսելու ուժ անգամ չունի: Ֆարզանին նոր էր դուրս եկել վիրահատարանից և ձեռքերն էր լվանում. 

Անցի, նստիր, Մուբարիզ մուալլիմ,— ասաց բժիշկը: Չվախենաս: Ամեն ինչ լավ է: Ընկերդ հիվանդասենյակում է: Քնած է: Ամուր օրգանիզմ ունի: Երկաթից: Մեր մեջ ասած, հարբեցողի բոլորովին նման չի
Արտիստն այն աստիճանի էր հուզված, որ անգամ չնկատեց, որ բժիշն իրեն անվանեց ոչ թե Նուվարիշ, այլ Մուբարիզ: 
Ո՞նց թե քնած է, դոկտոր, ուշքը տեղը չէ՞
Դեռ ոչ,- հանգիստ պատասխանեց բժիշկը` սրբելով ձեռքերը:- Մի շտապիր, ամեն բան իր ժամանակին: Այսօր գիշեր կամ վաղ առավոտը ուշքը տեղը կգա: Ես լավ բուժքրոջ եմ ուղարկել մոտը: Մինչև լույս կհսկի:- Բժիշկը կախեց սրբիչը և նստեց իր տեղը:- Տեսնում եմ դու էլ ես պինդ քնել, բայց տեսքդ մի բան չի: Վատ երա՞զ ես տեսել: 
Շատ վատ, դոկտոր, ո՞նց գլխի ընկաք: Նման սարսափելի երազ կյանքումս չէի տեսել:-Արտիստը լռեց: Հետո սկսեց հոնգուր-հոնգուր լալ և արցունքների միջից,Աստված սիրեք դոկտոր մի տաս գրամ սպիրտ տվեք: Խեղդվում եմ, ազնիվ խոսք: Գլուխս էլ տրաքում է: Գանգիս մեջ ասես մկներն ու առնետները բռնոցի են խաղում
Չէ, եղբայրս, էդպես գործ չի լինի,- սիրալիր ասաց բժիշկը, անկեղծորեն խղճալով արտիստին: Նա սեղանին մի հին թերթ փռեց: Սառնարանից հանեց փոքր, քրտնած գրաֆինը` մեջը արցունքի պես թափանցիկ ինչ-որ հեղուկ, դրեց սեղանին: Թերթի վրա շարեց մի երկու շերտ երշիկ: Մի քանի թթու վարունգ: Աղի կաթնաշոռ: Սաջի լավաշ: Մի փունջ մաքրած և լվացած համեմ… Թեյի տանձատիպ երկու բաժակների մեջ լցրեց հոնի օղին, որի միայն տեսքից արտիստի աչքերը բոցկլտացին: 
Դուք շատ լավ մարդ եք, դոկտոր: Ձեզ տեսնելուն պես դա հասկացա:-Արտիստ ձգվեց դեպի բաժակը, սակայն չդիպավ դրան, քանի դեռ բժիշկն իր բաժակը չէր վերցրել: Բժիշկ Ֆարզանիի հայացքն ուղղված էր լվացարանի կողմը: Արտիստը հասկացավ բժիշկի միտքը: Լվաց ձեռքերն օճառով և վերադարձավ տեղը: 
Խմե՞նք,- ժպտալով ասաց բժիշկը և խմեց օղին: Վերցրեց մի փոքր կաթնաշոռ, փաթաթեց լավաշի մեջ ու կերավ: 
Ձեր կենացը, դոկտոր:— Նուվարիշը ոտքի կանգնած խմեց, խոժոռվեց օղուց ու նստեց: 
Երշիկ վերցրու: Կեր, մի՛ քաշվիր,- հորդորեց բժիշկը,- ինքը երշիկին ձեռք չտվեց: Վերցրեց մի երկու թել համեմ և դանդաղ ծամեց:- Ընտանիք ունի՞: 
Ունի, դոկտոր: Հոյակապ կին ունի` Ազադա հանումը: Հրաշալի ատամնաբույժ է և լավ անձնավորություն: Նա հայտնի հոգեբույժ դոկտոր Աբասալիևի աղջիկն է: Կարող է լսած լինեք
Այդ խոսքերը դոկտոր Ֆարզանիին շատ զարմացրին: 
Իսկ ո՞վ չգիտի դոկտոր Աբասալիևին,-վրա բերեց նա:-Նա դեռ կա՞
Կա, դոկտոր, կա: Ողջ ու առողջ է,- ոգևորված պատասխանեց օղուց ուշքի եկած Նուվարիշը: Ամուր է ինչպես սառցահատը: Արդեն մեկ տարուց ավելի է տեղափոխվել և ապրում է Մարդակյանում, ամառանոցում: Ասում է, գժերի հետ այլևս չեմ ուզում գործ ունենալ: Խելքից դուրս շատացել են, ասում է:

 

-Ուրեմն, մեր ընկերը դոկտոր Աբասալիևի փեսան է, հա՞, -կրկին հարցրեց բժիշկը և նորից լցրեց բաժակները: 
Նուվարիշ Կարաբախլին ուրախությունից ցնցվեց, որ բժիշկը ասաց ոչ թե «քո ընկերը» , այլ «մեր ընկերը», ու մեկ էլ, որ նորից օղի լցրեց: 
-Այո, այո, փեսան է: Նրանք մեծ բարեկամներ են: Ուղղակի պաշտում են մեկմեկու: Երեսուն տարուց ավելի ապրում են միասին: Էլ ո՞վ ունի դոկտոր Աբասալիևը: Կինը մահացել է: Մնացել է միակ աղջիկը: Փեսային էլ որդու պես է սիրում: 
-Տե՛ս է…-ինքն իրեն խոսեց բժիշկը, ինչ-որ բան մտածելով:- Նրանք կարծես թե հայրենակիցնե՞ր են: Որքան գիտեմ, դոկտոր Աբասալիևը Նախիջևանից է: Խմենք:- Նա բարձրացրեց բաժակը, խմեց և մի կտոր լավաշ դրեց բերանը: 
-Չեք սխալվում: Նրանք նախիջևանցիներ են,-հաստատեց Նուվարիշը, խմեց օղին, վերցրեց մի կտոր երշիկ և համարյա առանց ծամելու կուլ տվեց: -Համագյուղացիներ են Այլիսից: Գժի պես սիրում են իրենց գյուղը: Երբ և որտեղ նստեն, անպայման Այլիսից պետք է խոսեն: Ասում են՝ ժամանակին շատ հայ է եղել այնտեղ: Եվ նրանք` այսինքն այդ հայերը, ստացվում է, շատ հաշտ են ապրել մեր մուսուլմանների հետ: Դոկտոր Աբասալիևը շատ է գովում այնտեղի հայերին: Ասում է, այդպիսի քաղաքավարի, ազնիվ և աշխատասեր մարդիկ աշխարհիս երեսին չկան: Շատ հաճախ եմ լսել փեսայի և աներոջ խոսակցությունը: Այնքան են գովում, այդ Այլիսը, որ ուզում ես վեր կենալ գնալ այնտեղ և այնտեղ էլ մեռնել: 

Բժիշկ Ֆարզանին լսում էր արտիստին` ինքն իրեն մտորելով: 
-Այդպե՜ս: Ուրեմն, դոկտոր Աբասալիևը հիմա ապրում է Մարդակյանում,- ինքն իրեն քրթմնջաց վիրաբույժը , հետո մի փոքր խորհելուց հետո հարցրեց,- Նա այնտեղ մենա՞կ է ապրում: 
-Իհարկե, մենակ: Էլ ո՞վ ունի: Միայն Ազադե հանումն է հաճախ այցելում հորը: Ամեն կիրակի, առավոտից գնում է, գիշերում է այնտեղ, իսկ երկուշաբթի առավոտ ուղիղ գալիս է աշխատանքի: Դուք իրավացի եք, հասակով մարդու համար դժվար է մենակ ապրել դաչայում: Բայց դե նա այդքան էլ ազատ ժամանակ չունի, որ ձանձրանա: Քաղաքի բնակարանում երեսուն հազար կտոր գիրք ունի: Խեղճ Ազադայի հոգին դուրս է գալիս ամբողջ տարի Բաքվից Մարդակյան գիրք կրելով: Իսկ դոկտոր Աբասալիևը դաչայում նստած կարդում է այդ գրքերը: Ասում են, ինքն էլ է սկսել գիրք գրել: 
-Իսկ ի՞նչ է, նրանք երեխա չունեն: 
-Չունեն դոկտոր: Մի կողմից լավ է, որ Սադայ Սադօղլուի նման մարդը երեխաներ չունի: Այդ մարդն, ազնիվ խոսք, այս աշխարհից չէ: Մշտապես ճախրում է երկնքում: Բնավորությամբ էլ կատարյալ երեխա է: Երբ փոքր է եղել, գյուղում նրա ներկայությամբ մեկը սպանել է աղվեսի ձագին: Քանի-քանի անգամ պատմել է այդ մասին և ամեն անգամ արտասվել է: Ահա, այդպիսի մարդ է նա: 
-Ասում ես նա լա՞վ դերասան է,- հարցրեց բժիշկը` պարզապես խոսակցությունը շարունակելու համար: 

Նուվարիշ Կարաբախլին ծայր աստիճան հուզվեց: 
-Նա հանճար է, դոկտոր, Աստված վկա: Մեծագույն արտիստ Աբաս Միրզայի և Ուլվի Ռաջաբի մակարդակի: Հապա զարգացածությու՜նը: Իսկական գիտնական է: Գիրք կա՞ որ նա կարդացած չլինի: Բայց բնավորությամբ համառ է, ասես սատանա լինի: Շատ է իր ասածին: Դեռ 20 տարի առաջ կարող էր ժողովրդական կոչում ստանալ: Այդպես էլ մնացել է: Վաստակավոր է` ինչպես ես: Որովհետև լեզուն չի կարողանում ատամների արանքում պահել: 79-ին երեք մեր դերասանների, այդ թվում իրեն, ներկայացրին ժողովրդականի: Նախօրեին բոլորն արդեն շնորհավորում էին: Հաջորդ օրը թերթերում տպեցին շնորհումներ ստացածների անունները, նրա անունը չկար: Պարզվում է, երեկոյան մի լավ խմել էր և լեզուն շաղ տվել, թե ինձ պետք չէ այդ կոչումը, որը աջ ու ձախ բաժանում է ձեր առատաձեռն Տերը: Այդ կոչմանը ես կարժանանամ ժողովրդի կողմից: 

Արտիստը երկար պրպտեց գրպաններում, հետո սիրտ արեց գրպանից հանել սիգարետի տուփը և աղերսագին նայեց Ֆարզանիին: 
-Դոկտոր, թույլ տվեք գոնե մի կում քաշեմ: Չնեղանաք, խնդրում եմ, ի սեր Աստծո: Ահավոր ծխել եմ ուզում: 

Բժիշկը դարակից հանեց փոքր ապակե մոխրամանը և դրեց արտիստի առաջ: 
-Ծխիր ուզածիդ չափ: Ես 25 տարեկանից ծխել եմ, ուղիղ 40 տարի: Հինգ տարի է, որ թողել եմ: Նա կրկին օղի լցրեց: 
-Մի-մի հատ էլ խմենք և հերիք է: Լավ խմիչք է, մաքուր, երբեք չի վնասել: Մի ծանոթ ունեմ Ղազախում: Հետաքրքիր անունով` Ավթանդիլ: Մի անգամ մեքենայով շրջվել, բոլոր կողերը ջարդել էր: Ես նրան հիմնավոր վերանորոգեցի: Հիմա ամեն գալուց երկու լիտր հետը բերում է:- Բժիշկը պատուհանը բացեց, վերցրեց բաժակը և հենց պատուհանի մոտ էլ թափով խմեց:- Ուրեմն, ասել է իրեն կոչում պետք չէ, որն իշխանությունն է բաժանում: Լավ, իսկ ո՞վ է կեսգիշերին այդ մասին ‹‹թխկացրել›› Տիրոջը: 
-Դեհ, մատնող եղել է, թե չէ ինչու՞ երեքից հենց նրա անունն են ջնջել: -Արտիստը, ծխեց սիգարեթի կեսը և հանգցրեց:- Չգիտես ինչու, նա հենց էն գլխից չի սիրել խորհրդային կարգերը: Հավատացեք, տանել չի կարողացել: Կարծեմ, 68 թիվն էր: Մեր բեմադրություններից մեկը ներկայացրել էին Պետական մրցանակի: Հինգ կատարողներ ստացան մրցանակ: Սադայ Սադօղլին կրկին դուրս մնաց: Իսկ գլխավոր դերը նա էր խաղում: Այն ժամանակ էլ լեզուն իրեն չէր քաշել: Կենտկոմի անդամներից մեկին ուղիղ երեսին շրմփացրել էր, թե այն, ինչ ձեր գրպանում է, ոչ թե կուստոմս է, այլ ատրճանակ: Սյդ ատրճանակով դուք վախեցնում եք ժողովրդին, պահում եք սարսափի մեջ, որ ինքներդ ապրեք առանց սարսափի: 

Նուվարիշը դեռ երրորդ բաժակը չխմած այնքան էր ոգևորվել, իրեն այնքան թեթև ու երջանիկ էր զգում, որ եթե չամաչեր, տեղն ու տեղը կսկսեր պարել: Մի կողմից օղին էր վրան ազդել, մյուս կողմից` երջանիկ էր, որ ուտում-խմում և զրուցում է Ֆարզանիի նման մեծ վիրաբույժի հետ: Եվ օրվա բոլոր տանջանքները, անգամ մղձավանջային երազը, մոռացվել էին: Նույնիսկ շուն-շանորդի Շահգաջար Արմաղանովը արտիստին այդքան էլ սարսափելի չէր թվում: Իսկ բժիշկ Ֆարզանիին ուրախություն էր պատճառում հյուր-արտիստի թարմացած տեսքը և ուրախ տրմադրությունը: 

-Էլի խմիր,-բարեկամաբար կարգադրեց բժիշկը:-Ասում ես, կուստոմս-ատրճանա՞կ: Լավ է ասել: Ուղիղ ճակատին: Իսկապես, եթե չես ուզում մարդուն վախեցնել, էլ ինչի՞դ է պետք կուստոմսը, հը՞: 
-Ատրճանակն ի՞նչ է որ, դոկտոր, դա հեչ: Նա երբեմն այնպիսի բաներ կարող է ասել, որ չես էլ հավատա: Մի անգամ նրան լավ ծեծեցին Նարդարանում, թլպատման տոնի ժամանակ: Այդ տոնի խնջույքին, ինչպես գիտեք, օրենքներ կան, և եթե քեզ խոսք են տալիս, պետք է այդ օրենքներով շարժվես: Դեհ, ի՞նչ կարելի է ասել թլպատման մասին, ասա, որ ազնիվ գործ է, որ կարևոր է առողջության և հիգիենայի համար: Խոսիր իմամներից և սրբերից: Մարգարեի ամենազոր իմաստությունից և ուսմունքից խոսիր, որտեղ այդ ծեսը համարվում է մուսուլմանների համար գլխավորներից մեկը… Ուրեմն քեֆի ամենաթեժ պահին խոսքը տալիս են Սադայ Սադօղլուին՝ որպես պատվավոր հյուրի: Իսկ սրա էծերն էլի եկած են լինում: Վերցրու ու ծաղրիր ծեսը: Հետո բոլորովին համը հանում է, մեղա քեզ տեր Աստված, սկսում է ծաղրել Մարգարեին: Էդ ո՞վ ասաց,- հարցնում է նա,-թե Մարգարեն Աստծուց խելոք է: Եթե մարդու մարմնի վրա ավելորդ մի մաս լիներ, ի՞նչ է, Աստված քյոռ հո չէ՞ր, որ չտեսնե՞ր: Էդ ո՞նց եղավ, որ Աստված, երբ սարքում էր մարդու դեմքը, աչքերը, քիթը, ականջները` ճիշտ էր վարվում, չսխալվեց, իսկ երբ հերթը հասավ, գրողը տանի էդ տեղին, աշակերտի պես սխալվեց: Այդ ո՞վ է իրավունք տվել ձեր Մարգարեին խառնվել Աստծո գործերին:

ՇԱՐՈՒՆԱԿԵԼԻ

 

Նախորդ հոդվածը‘ԲՀԿ-ը քաղխորհրդի նիստ է հրավիրել (Տեսանյութ)’
Հաջորդ հոդվածը‘Մահացել է Վենեսուելայի նախագահ Ուգո Չավեսը ‘