Հայաստանի իշխող թշնամական վարչախմբի եւ իր պարագլխի հրապարակ նետած «Չորրորդ հանրապետութեան» «տեսլականի» կեղծիքը Հայոց Պետականութեան կազմաքանդման երկարամեայ ծրագրի մի հերթական դաւադիր քայլ է՝ հեշտօրէն ճանաչելի եւ բոլորովին էլ ո՛չ անսպասելի։
Այդ «տեսլականը» կարելի է որակել իբրեւ բացասական ոչմիթիզականութիւն կամ հայդատականութիւն, որովհետեւ դա բառիս բուն իմաստով արգասիքն է իր իսկ հակոտնեայի՝ «դրական» ոչմիթիզականութեան կամ հայդատականութեան, որը աւելի քան քսան տարի իշխում էր Հայաստանում։ Երկուսի դէպքում էլ արդիւնքը նոյնն է՝ Հայոց Անկախ Պետականութեան բացասումը՝ անկախ նպատակադրումից։ Քանզի երկուսի հիմքում էլ ընկած է միեւնոյն կեղծիքը՝ իրականութեան ցանկամիտ անտեսումը, որը միշտ յանգեցնում է միեւնոյն հետեւանքին։ Պատահական չէ, որ իշխանութեան ներկայ համակարգում այդ երկու հակոտնեայ «վարդապետութիւնները» կրող ուժերը կազմում են անքակտելի միասնութիւն։
Սակայն պակաս վտանգաւոր չէ նաեւ «չորրորդ Հանրապետութիւն» կոչուած այդ կեղծիքի «անմեղ» դարձերեսը, երբ պարզապէս Հայաստանի Հանրապետութիւն կամ Հայաստան ասելու փոխարէն անվերջ հոլովւում է «Հայաստանի երրորդ Հանրապետութիւն» յորջորջումը։ Հաշուի առնելով մեր հանրային-քաղաքական կեանքի ներկայ փլուզուած վիճակը՝ այդ զուտ ձեւական-նկարագրական բնորոշումը ձեռք է բերում որոշակի խորքային կարեւորութիւն․ այն, ինչ հնարաւոր չէ ասել Հայաստանի Հանրապետութեան կամ Հայաստանի առնչութեամբ, դիւրութեամբ հնարաւոր է դառնում «երրորդ Հանրապետութիւն» ասելու պարագային։ Այդպիսով Հայաստանը, թէկուզ ենթագիտակցօրէն, ընկալւում է ոչ թէ իբրեւ քաղաքական-պատմական մի կենդանի իրողութիւն, այլ իբրեւ պետականութեան կերտման մի հերթական փորձ, որի ձախողման դէպքում կարելի է անցնել յաջորդին։ Այդ հանգամանքը կամայ թէ ակամայ առիթ է տալիս թափառական մի թիւր մտայնութեան, որը հետզհետէ տարածւում է նոյնիսկ ընդդիմադիր քաղաքական դաշտում՝ իբրեւ սովորական հասկացութիւն, եւ դրանով իսկ՝ աննկատօրէն դառնում ընդունելի։ Նման երեւոյթի յաճախ կարելի է հանդիպել առեօրեայ լեզուատրամաբանութեան մէջ, երբ Հայերէնի դրուածքին խորթ իմաստային մի սխալ ոչ միայն հասնում է համատարած գործածութեան, այլեւ յաւակնում ճշմարտութեան «մենաշնորհի»։
Ամենաընդհանուր առմամբ այդ թափառական մտայնութիւնը, ի թիւս այլ «հիմնաւորումների», յանգում է հետեւեալին․ այն է՝ Արցախի ամբողջական կորստով «Հայաստանի երրորդ Հանրապետութիւնը» (իմա՝ Հայաստանի Հանրապետութիւնը), ուզած թէ չուզած, սպառել է իր «պատմական առաքելութինը», ուստի, անհրաժեշտ է Հայոց պետական առաջադրանքի նոր ձեւակերպում։
Հասկանալի է, որ դա պարզ կարճամտութիւն է կամ անշահ թիւրիմացութիւն, իսկ վատագոյն դէպքում՝ իշխող կեղծախմբին յղուած հեռագնայ համերաշխութիւն։
Այդ մտայնութեան հիմքում ընկած է այն սկզբունքային թիւրըմբռնումը, թէ «Հայաստանի երրորդ Հանրապետութիւնը» ծնունդ է առել Արցախեան ազատագրական շարժումից, եւ եթէ այժմ Արցախն այլեւս չկայ, նշանակում է՝ «Հայաստանի երրորդ Հանրապետութիւնը» կորցրել է իր գոյութեան արդարացումը։
Այո, մեր Անկախութիւնը սկիզբ է առել Արցախեան շարժումից, բայց բոլորովին էլ չի յանգել դրան, այլ աւարտուել է Հայոց Անկախ Պետականութեան հաստատումով։ Իսկ դա ո՛չ գոյաբանական, ո՛չ պատմական, ո՛չ քաղաքական առումով ամենեւին էլ չունի եւ չի կարող ունենալ սոսկ «արցախեան» իմաստ։ Եւ այս՝ միակ ճշմարիտ հիմքով էլ հէնց ստեղծուել է Հայաստանի Հանրապետութիւնը։
Դրա ամենապերճախօս եւ անշրջելի ապացոյցն այն է, որ միայն այդ Անկախութեան շնորհիւ հնարաւոր դարձաւ Արցախի ազատագրումը եւ ոչ թէ հակառակը, ինչպէս աներկբայ ցոյց էր տուել նախընթաց եօթանասուն եւ աւելի տարիների պատմութիւնը։ Եւ եթէ մի պահ պատկերացնենք, թէ կայ Արցախը, եւ չկայ Հայաստանը, մի՞թէ այդ դէպքում Արցախը կունենար «հայաստանեան» իմաստ։ Այդպէս մօտենալ խնդրին՝ նոյնն է, թէ պնդել, որ ինքը՝ Արցախեան շարժումը, «բնապահպանական» էր, որովհետեւ որոշ իմաստով խմորուել էր բնապահպանական շարժման ընդերքում։
Արցախի «արցախեան» իմաստը կարող է վերարծարծել միայն Հայաստանի Հանրապետութիւնը՝ բնական-պատմական պատեհութեան դէպքում։
Ահա թէ ինչու Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութիւնը պայմանաւորել Արցախի հանգամանքով, ակնյայտօրէն նշանակում է մասը շփոթել ամբողջի հետ կամ ամբողջը յանգեցնել իր մասին՝ այդպիսով խնդրի ընկալումը հերթական անգամ հասցնելով ճակատագրական մոլորութեան՝ վերը նշուած անխուսափելի հետեւանքով՝ Անկախ Հայաստանի անվերադարձ կորստով։
Ըստ իս, հարկ է պարզապէս դադարեցնել եզակիօրէն միակ Հայաստանի Հանրապետութիւնը կոչել «Երրորդ Հանրապետութիւն», եթէ չենք ուզում մի օր էլ արթնանալ «Չորրորդ Հանրապետութեան» մղձաւանջում․․․
01․10․2025թ․